Янка купала реферат 4 класс

На чтение 12 мин Просмотров 23.9к. Опубликовано 21.08.2021

Яков Кругер. Портрет Янки Купалы

Не так даўно мы скончылі публікацыю серыі матэрыялаў аб усіх Народных пісьменніках Беларусі. А цяпер пачынаем расказваць пра Народных паэтаў. Усяго іх 8 — Янка Купала, Якуб Колас, Пятрусь Броўка, Аркадзь Куляшоў, Максім Танк, Пімен Панчанка, Ніл Гілевіч, Рыгор Барадулін. А пачнем аповяд з самага вядомага паэта Беларусі — Янкі Купалы. Статус Народнага ён атрымаў ў 1925 годзе.

Біяграфія Янкі Купалы

Янка Купала (сапраўднае імя Іван Дамінікавіч Луцэвіч) нарадзіўся 7 ліпеня 1882 года ў невялікім фальварку Вязынка ў сям’і арандатараў. Яго бацькі паходзілі з сем’яў збяднелай шляхты. Род Луцэвічаў згадваецца яшчэ ў дакументах 17 стагоддзя. Дзед Купалы арандаваў зямлю ў Радзівілаў, але тыя выгналі яго з родных мясцін. Гэты факт лёг у аснову купалаўскай драмы «Раскіданае гняздо».

У дзяцінстве будучы паэт шмат працаваў з зямлёй, дапамагаў бацьку. Іх сям’я часта пераязджала з месца на месца, гэта паўплывала на адукацыю будучага паэта.

У 1898 годзе Купала скончыў Беларускае народнае вучылішча. У 1902 у яго памірае бацька і на плечы паэта кладзецца забеспячэнне сям’і. Ён працуе па гаспадарцы, хатнім настаўнікам, пісарам, прыказчыкам, чорнарабочым, на іншых працах. Увесь час актыўна займаецца самаадукацыяй.

У 1908-1909 гадах жыве ў Вільні, працуе ў рэдакцыі газеты «Наша Ніва». Там заводзіць мноства карысных знаёмстваў, у тым ліку са сваёй будучай жонкай Уладзіславай Станкевіч, а таксама з актрысай Паўлінай Мядзёлкой, у гонар якой назваў галоўную гераіню сваёй п’есы «Паўлінка».

У 1909-1913 жыве і вучыцца ў Санкт-Пецярбургу. Працуе ў публічнай бібліятэцы. Пазней, у 1913, вяртаецца ў Вільню, дзе працуе сакратаром Беларускага выдавецкага таварыства, а затым вяртаецца ў газету «Наша Ніва». З 7 красавіка 1914 — галоўны рэдактара выдання.

Янка Купала на войне. 1916Пазней, у 1915 годзе, з-за набліжэння фронту, эвакуіруецца ў Арол, адтуль пераязджае ў Маскву, дзе вучыцца ў Маскоўскім гарадскім народным універсітэце. Але давучыцца не ўдалося — у 1916 годзе пачалася агульная мабiлiзацыя, прызвалі ў войска і Купалу. Ён служыў у дарожна-будаўнічым атрадзе да Кастрычніцкай рэвалюцыі. Служба праходзіла ў Мінску, Полацку, Смаленску.

Рэвалюцыя заспела паэта ў Смаленску. Пасля яе заканчэння ён пасяліўся ў Мінску. Там жа знаходзіўся падчас польскай акупацыі. Жыў ў беларускай сталіцы аж да пачатку Другой сусветнай вайны. Працаваў бібліятэкарам, рэдактарам часопісаў «Рунь» і «Вольны сцяг».

Быў адным з ініцыятараў стварэння Беларускага драматычнага тэатра (1920 год), БДУ (1921), Інбелкульта (1922). Удзельнічаў у канферэнцыі па рэформе беларускага правапіса і азбукі (1926).

У 1920-1922 гадах цяжка хварэў і практычна нічога не пісаў.

У Савецкім Саюзе да пісьменніка ставіліся насцярожана. З аднаго боку ў яго ранняй творчасці было шмат вершаў, якія праслаўлялі звычайнага селяніна і рабочага. З іншага — Купала пісаў выключна на беларускай мове, чым выклікаў падазрэнні ва ўладаў.

З 1920 аж да 30-х гадоў на Купалу вялася траўля. У 1921 ў яго канфіскавалі ўсе рукапісы, у 1930 — раскулачылі сястру і маці. Яго абвінавацілі ў нядобранадзейнасці і пачалі паўсюднае цкаванне ў прэсе. Галоўнае абвінавачанне заключалася ў нацыяналістычных поглядах паэта. Нібыта ён да рэвалюцыі састаяў у шэрагах Арганізацыі Нацыянальнага вызвалення Беларусі, чым «запляміў» сваю рэпутацыю. Была забароненая за нацыяналізм п’еса «Тутэйшыя» (зноўку надрукаваная толькі ў 1989 годзе). Прычым не толькі ў СССР. Яго пераклад на польскую выклікаў рэзкі пратэст палякаў, якія палічылі яе антыпольскай.

Паэта пачалі часта выклікаць на шматгадзінныя допыту ў ГПУ. Пасля аднаго з іх ён спрабаваў скончыць жыццё самагубствам. Ён нават напісаў ліст старшыні ўрада БССР Аляксандру Чарвякову з такімі словамі: «Відаць, такая доля паэтаў. Павесіўся Ясенін, застрэліўся Маякоўскі, ну і мне туды за імі дарога».

Вынікам гэтых выпрабаванняў стаў «Адкрыты ліст» паэта, у якім ён вымушаны быў пакаяцца ва ўсіх грахах і паабяцаць у далейшым не дапускаць ідэалагічных прамашак. Гэтыя падзеі пахіснулі здароўе і маральны дух Купалы. Але ад яго не адсталі. Новая пагроза арышту навісла над ім у 1937 годзе. Але бяда абмінула. Даследчыкі сыходзяцца, што гэта адбылося толькі дзякуючы народнай любові да Купалы.

Пасля пачатку вайны, якая заспела паэта ў Каўнасе, ён пасяляецца ў невялікім пасёлку Печышча, які знаходзіцца недалёка ад Казані. Але і там не застаецца ў баку ад вайны, вядзе антыфашысцкую публіцыстычную дзейнасць.

28 чэрвеня 1942 года прыязджае ў Маскву і селіцца ў аднайменнай гасцініцы. І ў той жа дзень гіне. Абставіны смерці дагэтуль невядомыя. Пісьменнік упаў у лесвічны пралёт паміж 9 і 10 паверхамі. Памёр імгненна. Вылучалася некалькі прычын здарэння — алкагольнае ап’яненне, самагубства, забойства спецслужбамі, выпадковасць. Сведак здарэння не было.

Версія з алкагольным ап’яненнем адпала адразу ж. Па-першае, яе не пацвердзіла экспертыза. Па-другое, сам Купала з-за праблем са здароўем алкаголь практычна не ўжываў. Версія самагубства таксама адпадае. За некалькі гадзін да здарэння ён сустракаўся з сябрамі, быў вясёлы, частаваў усіх прысмакамі і запрашаў на сваё 60-годдзе (7 ліпеня).

Могила Янки Купалы на Военном кладбище

Магіла Янкі Купалы на Вайсковых могілках

Што да забойства — то гэта самая загадкавая версія. Адкрытых прычын забойства ў спецслужбаў не было — адкрытага непадпарадкавання Купала не выказваў. З іншага боку, многія кажуць, што незадоўга да здарэння яго бачылі ў кампаніі Паўліны Мядзёлкі, сяброўкі яго маладосці, першай выканаўцы ролі Паўлінкі ў аднайменнай п’есе. У тыя гады яна служыла ў ГПУ.

Што тычыцца версіі пра выпадковасць, то яна малаверагодная. У лесвіцы былі высокія парэнчы і перекулицца праз іх выпадкова немагчыма. Калі толькі паэту не стала дрэнна.

З-за таго, што Мінск ў 1942 годзе быў акупаваны, паэта пахавалі ў Маскве на Ваганькаўскіх могілках, але ў 1962 годзе астанкі былі перавезены ў Мінск і перапахаваны на Вайсковых могілках, побач з магілай маці. На магіле ўстаноўлены мемарыял.

Цікавы факт — маці паэта памерла праз дзень пасля свайго сына. Але аб гібелі Купалы так і не пазнала, бо знаходзілася ў акупаваным Мінску.

Творчасць Янкі Купалы

Першыя лірычныя творы Купала напісаў у 1903-1904 гадах на польскай мове. Яны былі апублікаваныя ў часопісе «Ziarno». Ён тады працаваў пад псеўданімам «К-а».

А ў 1904 годзе ў газеце «Северо-Западный край» з’явілўся яго першы верш на беларускай мове — «Мая доля». У гэтым жа годзе ён напісаў верш «Мужык», які лічыцца знакавым у яго творчасці. Паэт пачынае актыўна друкавацца ў газетах.

У пачатку творчасці Купала напісаў паэмы «Зімою», «Нікому», «Адплата Каха», «У Піліпаўку», «Адвечная песьня» і «За што?».

Наступны перыяд — віленскі, які пачаўся ў 1908 годзе. У гэты час паэт піша мноства вядомых твораў: «Маладая Беларусь», «Заклятая кветка» і іншыя. Яны друкуюцца ў газеце «Наша Ніва».

Жалейка - первый сборник стихов Янки Купалы

Жалейка — першы зборнік вершаў Янкі Купалы

У 1908 годзе ў Пецярбургу выйшаў зборнік паэта — «Жалейка». Праўда камітэт па справах друку пры МУС прызнаў зборнік антыдзяржаўным і вырашыў канфіскаваць яго, а аўтара прыцягнуць да крымінальнай адказнасці. Забарона была знята, але ў 1909 году тыраж быў зноў канфіскаваны. На гэты раз па загадзе Віленскага генерал-губернатара.

Гэтая падзея стала паваротнай у лёсе паэта. Каб не шкодзіць рэпутацыі «Нашай Нівы» ён звальняецца з рэдакцыі. Надыходзіць наступны перыяд яго творчасці — піцерскі. У гэты перыяд Купала заводзіць мноства карысных знаёмстваў з творчай інтэлігенцыяй — Элаіза Пашкевіч, Якуб Колас, Валеры Брусаў. Дарэчы, Брусаў быў адным з нямногіх расійскіх дзеячаў, які звярнуў увагу на творчасць Купалы. Менавіта Брусаў стаў перакладаць беларускага паэта на рускую мову.

У сакавіку 1910 года выходзіць другі зборнік Купалы — «Гусляр». Ён друкуецца лацінкай. А ўлетку гэтага году асобнай кнігай выходзіць паэма «Адвечная песьня». У 1910 паэт завяршае напісанне паэмы «Курган» і драмы «Сон на кургане». У гэты ж перыяд Купала піша паэмы «Бандароўна», «Магіла льва», «Яна і я», п’есы «Прымакі», «Тутэйшыя», «Паўлінка», «Раскіданае гняздо».

Шляхам жыцця - третий сборник стихов Янки Купалы

Шляхам жыцця — трэці зборнік вершаў Янкі Купалы

У канцы 1913 года выходзіць трэці зборнік паэта — «Шляхам жыцця». Ён лічыцца лепшым не толькі ў паэта, але і наогул адным з найлепшых паэтычных зборнікаў беларускай літаратуры. У гэтым зборніку паэт звярнуўся да тэмы нацыянальнай самасвядомасці. Многія вершы з яго пры СССР былі забароненыя і нідзе не перадрукоўваліся аж да 1980-х гадоў.

Падчас Першай сусветнай вайны і рэвалюцыі Купала практычна нічога не стварае. А потым надыходзіць наступны перыяд яго творчасці — савецкі. У гэты перыяд змянілўся настрой творчасці паэта. Ён стаў больш аптымістычным. Аж да пачатку Вялікай айчыннай Купала стварае новыя творы, нягледзячы на ўсе перашкоды. Выходзяць паэтычныя зборнікі «Спадчына» (1922), «Безназоўнае» (1925), «Адцьвітаньне» (1930), «Песня будаўніцтву» (1936 г.) і іншыя.

Зборнік «Спадчына» савецкая крытыка прыняла прахалодна. Бо галоўная тэма, якая ў ім закранаецца — разважанні пра будучыню Радзімы. А ад паэта чакалі праслаўлення рэвалюцыі.

Таксама актыўна займаецца перакладам з рускай, украінскай, нямецкай і польскай моваў. Упершыню ім было пераведзена на беларускую мову «Слова пра паход Ігараў» у 1919 годзе. Перакладаў творы Пушкіна, Шаўчэнкі, Някрасава, Крылова, Міцкевіча, Сыракомлі і іншых паэтаў. З польскага пераклаў п’есы Дуніна-Марцінкевіча «Ідылія» і «Залёты».

Пасля Другой сусветнай вайны творчы талент пісьменніка быў накіраваны на стварэнне публіцыстычных антыфашысцкіх твораў. Пісаў ён і вершы на ваенную тэматыку, але вялікім поспехам яны не карысталіся. Галоўны верш ваеннага перыяду — «Беларускім партызанам». А вось публіцыстычныя творы Купалы друкаваліся ў газетах «Чырвоная зорка», «Весткі», «Правда» і іншых.

У 2003 годзе завершана выданьне поўнага збору твораў Янкі Купалы ў 9 тамах.

Што пачытаць з творчасці Янкі Купалы

Калі вы да гэтага часу не чыталі п’есу «Тутэйшыя», то кідайце ўсе справы і бярыцеся за яе чытанне. Таксама абавязковыя для чытання «Паўлінка», «Раскіданае гняздо», «Бандароўна», «Магіла льва», «Курган», «Адвечная песьня».

Што тычыцца вершаў, то перавагу лепш аддаць раннім творам, напісаным да 1930-х гадоў. Звярніце ўвагу на дарэвалюцыйную творчасць паэта.

Памятник Янке Купале в США

Памятник Янке Купале в США

Ўзнагароды і памяць. У Беларусі мноства геаграфічных аб’ектаў і ўстаноў носяць імя Янкі Купалы: вуліцы, паркі, тэатр, бібліятэкі, інстытуты і інш. Гродненскі універсітэт носіці імя Янкі Купалы.

У многіх гарадах нашай краіны ўстаноўлены помнікі паэту. А ў Мінскай вобласці ёсць нават пасёлак, які называецца Янка Купала. Таксама помнікі паэту ёсць за мяжой — у Маскве і Манро (ЗША, штат Нью-Ёрк).

Вуліцы Купалы ёсць у буйных гарадах Расіі (Валгаград, Казань, Ніжні Ноўгарад і г.д.) і Украіны (Кіеў, Львоў, Луцк і інш.).

У 1982 годзе ў серыі кніг «ЖЗЛ» выпушчана біяграфія Янкі Купалы пад аўтарствам Алега Лойкі.

Некаторыя з твораў Купалы экранізаваныя: «Паўлінка» (1952, 1972), «Магіла льва» (1971), «Раскіданае гняздо» (1981).

Пісьменнік узнагароджаны Сталінскай прэміяй (1941) за зборнік вершаў «Ад сэрца», а таксама Ордэнам Леніна.

У 1982 годзе ў Беларусі, а па рашэнні ЮНЕСКА і ва ўсім свеце, адзначалася 100-годдзе Янкі Купалы.

Творы Янкі Купалы перакладзены на 117 моў свету.

Літаратурныя легенды пра Янку Купалу

1. На народнага паэта Беларусі пастаянна пісаліся даносы, прычым не толькі «чужымі», але і сваімі ж пісьменнікамі, зайздроснікамі. Яго не раз выклікалі на допыты, катавалі. І аднойчы ён гэтага не вытрымаў. 22 лістапада 1930 года Янка Купала здзейсніў спробу самагубства. Прычым зрабіў гэта вельмі незвычайным спосабам — харакіры. Па адных звестках замест мяча ён выкарыстаў звычайны кухонны нож, па іншых — каўказскі кінжал. Выратавала яго толькі тое, што жонка, якая знаходзілася ў суседнім памяшканні, пачула стогны. Пазней Купала ніяк не мог дараваць сабе, што не вытрымаў боль і застагнаў. Жонка ўбачыла скрываўленае цела мужа, кінулася ў суседнюю кватэру, дзе жыў брат паэта, ваенны ўрач Стэфан Луцэвіч. Ён аказаў першую дапамогу, а затым Купалу адвезлі ў шпіталь. Але рана пастаянна гнаілася. Каля дзвярэй у яго пакой дзяжурыў вайсковец. Аднойчы ён зайшоў у палату з вялікім падносам, на якім стаялі дарагія пачастункі, садавіна. Ён сказаў: «Іван Дамінікавіч, з вас знялі абвінавачванне». Хвароба паэта пайшла на спад і ў хуткім часе яго перавезлі дадому.

2. Гэтая гісторыя непасрэдна звязана з першай. Янка Купала ўжо знаходзіўся дома, калі да яго ў госці прыйшоў сябар, прэзідэнт Акадэміі навук Усевалад Ігнатоўскі. Ён сказаў: «Янка, ты павінен жыць, ты ў нас адзін». А ўжо на наступны дзень Ігнатоўскі пакончыў жыццё самагубствам. Аказалася, што НКВД папросту перакінула ўсе абвінавачванні, якія прад’яўляла Купалу, на Ігнатоўскага. І той не вытрымаў гэтага. Праз некалькі месяцаў пасля гэтых падзей у «Звяздзе» з’явіўся пакаянны ліст Янкі Купалы, у якім ён цалкам прызнаваў сваю віну. Многія даследчыкі яго творчасці лічаць, што гэты ліст, ці хутчэй нават спроба самагубства, падзяліла творчасць паэта на «да» і «пасля».

3. Нярэдка прычынай нянавісці савецкай улады да народнага песняру станавілася выпадковасць. Так, падчас савецка-польскай вайны, калі войска Пілсудскага захапіла Мінск у газеце «Звон» з’явіўся верш Купалы «Паўстань», а пад ім навіна аб тым, што польская армія ў Мінску. Паэта абвінавацілі, што ён вітае польскую інтэрвенцыю і захоп Мінска. Асабліва злараднічаў сталінскі прыхвасцень, паэт Дзям’ян Бедны (у гонар якога сёння называюцца вуліцы ў Беларусі), які прысвяціў беларусу такія радкі: «Голас Янкі салаўіны ператварыўся ў шып змяіны».

4. Гэтая легенда агульная для Купалы і Коласа. Вядома, што хоць у жыцці яны былі сябрамі, у прафесійнай сферы лічыліся супернікамі. Такімі ж канкурэнтамі яны былі і за шахматнай дошкай. Янка Купала гуляў у шахматы лепш, і таму вельмі хваляваўся, калі Коласу ўдавалася выйграць. І вось, падчас адной з партый, калі Купала відавочна прайграваў, ён пасля чарговага ўдалага ходу свайго апанента ўсклікнуў: «Ах ты мужык!». Колас не застаўся ў даўгу і адказаў: «А ты — шляхцюк!» Завязалася бойка, у працэсе якой фігуры былі змецены з шахматнай дошкі. Так Янка Купала выратаваўся ад паразы.

Другие статьи о Народных поэтах Беларуси:

Якуб Колас (1926)

Пятрусь Броўка (1962)

Аркадзь Куляшоў (1968)

Максім Танк (1968)

Пімен Панчанка (1973)

Ніл Гілевіч (1991)

Рыгор Барадулін (1992)

Жыццёвы i творчы шлях паэта Янкі Купалы

Жыццёвы i творчы шлях паэта

З iмeм Янкі Купалы сiмвалiзуецца Беларусь. Ласкавае iмя Янка паэт не сам выбраў – так шчаслiва распарадзiўся лёс, што пецярбургскi выдавец першага зборнiка Купалы, не ведаючы адметнасцяў беларускай мовы, замест Ян нaпicaў на вокладцы “Жалейкi” Янка. Імя, як сама Беларусь, мяккае i далiкатнае. Яно адпавядала чалавеку з такой жа душой i характарам, рэалiсту i рамантыку, паэту i драматургу, грамадзянiну i генiю.

Нараджэнне чалавека – гэта вялiкая таямнiца прыроды. Калi на свет паяўляецца паэт – прырода радуецца разам з людзьмi. Iвaн Дамiнiкавiч Луцэвiч убачыў свет 7 лiпеня 1882 года на купальскае свята ў фальварку Вязынка сённяшняга Маладзечанскага раёна Мiнскай вобласцi. Бацькi будучага паэта Дамiнiк Андрэевiч i Бянiгда Iвaнaўнa належалi да дробнай беззямельнай шляхты. Каб зарабляць на хлеб, яны вымушаны былi займацца арэндай зямлi, таму вельмi часта пераязджалi ад аднаго фальварка да другога. Частая змена месца жыхарства не дала магчымасцi Ясю атрымаць першапачатковую адукацыю ў школе. Пазней Купала пiсаў пра гэты час у аўтабiяграфii: “Палову адной зiмы вучыўся ў народнай школе ў Сеннiцы, недалёку ад г. Miнска, пасля гэтага нязначны час вучыўся ў Miнску ў прыватнай падрыхтоўчай школе. Бацька хацеў падрыхтаваць мяне ў рэальнае вучылiшча. Займаўся са мной сын дырэктара Miнcкагa рэальнага вучылiшча У.I. Самойла. Але нiчога не выйшла. Нягледзячы на тое, што дырэктар прымаў мяне без экзаменаў, бацька парашыў не аддаваць мяне ў школу, а пакiнуць на гаспадарцы. Бацька пасля шкадаваў, што не вучыў мяне. Пазней, гадоў I5-I6-цi, я скончыў за адну зiму народнае вучылiшча ў Бяларучах (Miнскi павет). Папраўдзе кажучы, паступiўшы ў гэтае вучылiшча, я ведаў больш, чым патрабавалася праграмай”.

Як бачым, Купала не заканчваў спецыяльных навучальных устаноў, якiя б давалi веды па лiтаратуры, мове, тым болей, раскрывалi сакрэты мастацкай творчасцi. Ён спасцiгаў навуку самастойна: “Чытаць прыходзiлася. усё, што магло тpaпiць пад руку ў глухой пpaвiнцыі – ад “Северо-Западного календаря” да “Фiласофii польскай гiсторыі”. Але наогул памятаю добра, што кнігa, дзе гаварылася аб цяжкай долi беднага люду, заўсёды мяне захапляла. З гэтага, безумоўна, вынiкае, што такiя аўтары, як Кандратовiч, Канапнiцкая, Ажэшка (польскiя), Някрасаў, Кальцоў (рускiя), мяне больш за ўсё цiкавiлi”.

У 1895 годзе Купала пазнаёмiўся з былым удзельнiкам паўстання пад кiраўнiцтвам К. Калiноўскага Зыгмунтам Чаховiчам, у якога была вялiкая ўласная бiблiятэка. Будучы паэт з вялiкай асалодай прачытаў амаль усе кнігі з бiблiятэкi. Чаховiч i Купала часта заседжвалiся вечарамi i вялi доўгiя гyтapкi аб змагарах-паўстанцах, аб несправядлiвай долi беларускага народа, аб яго сацыяльнай i нацыянальнай волi. Kнігi i гyтapкi з Чаховiчам зрабiлi вялiкi ўплыў на фармiраванне светапогляду Купалы, яго нацыянальнай самасвядомасцi.

У 1902 годзе сям’ю Луцэвiчаў напаткала вялiкае гора: у Селiшчы, у чужой хаце, так i не прыдбаўшы ўласнага кута, памiрае Дамiнiк Ануфрыевiч. На руках жонкi ён пакiдае семярых дзяцей. Гаспадарчыя клопаты ўсклалiся i на плечы дваццацiгадовага Яся. Праз паўгода памiраюць ад шкарлятыны адзiны брат Казiк i дзве сястрычкi: Сабiна i Гэля. Смерць самых родных людзей скаланула Янку да глыбiнi душы. Крыўда на ўласны лёс, адчуванне пэўнай абдзеленасцi шчасцем-доляю спадарожнiчалi Купалу на працягу ўсяго яго жыцця.

У 1903 годзе Ясь пакiдае хату i iдзе шукаць кавалак хлеба. Ён працуе вандроўным настаўнікам, пicapaм у судовага следчага ў Радашковiчах, прыказчыкам у панскiм маёнтку на Магiлёўшчыне. У гэты ж час юнак пачынае рабiць свае першыя паэтычныя крокі. У дзень iмянiн сястры Леакадзii ён напісаў прысвечаны ёй гумарыстычны верш, якi, на жаль, не захаваўся. Першыя друкаваныя творы паэта былi змешчаны ў 1903-1904 гг. у польскiм часопiсе “Ziarno” на польскай мове пад псеўданiмамi “I. Л.” i “К-а”. Хоць гэта i былi спробы пяра, але яны сведчылi, што ix аўтар валодае вялiкiм мастацка-творчым патэнцыялам: вершы вылучалicя не толькi тэматычнай, але i жанравай разнастайнасцю.

З 1905 па 1907 год Іван Луцэвiч працуе рознарабочым на броварах Сёмкава каля Miнскa, у Яхiмаўшчыне каля Маладзечна, у Дольным Снове каля Нясвiжа. Усё гэта стала своеасаблiвай школай жыцця, у якой ён “зазнаў вялiкага гора, бо праца была ледзь не катаржная”. З самога жыцця паэт чэрпаў i тэмы для cвaix твораў. Купала прыгадваў пазней, што пачаў пiсаць ён па-беларуску пасля знаёмства з кнігамі выдатных беларускiх паэтаў XIX ст.Ф. Багушэвiча “Дудка беларуская” i В. Дунiна-Марцiнкевiча “Гапон”. Пад уздзеяннем названых твораў быў напісаны адзiн з першых беларускiх вершаў паэта “Мая доля”, датаваны 15 лiпеня 1904 года. Аднак афiцыйны пачатак творчасцi мастака слова лiчыцца з таго часу, калi яго твор з’яўляецца ў друку.15 мая 1905 года ў Мiнскай газеце “Северо-Западный край” змяшчаецца верш Купалы “Мужык”. Ён у многім сугучны твору Ф. Багушэвiча “Дурны мужык, як варона”. Але купалаўскi лiрычны герой пачынае задумвацца аб сваёй чалавечай годнасцi – ён заяўляе ва ўсю моц свайго голасу: “Нiколi, браткi, не забуду, што чалавек я, хоць мужык”. Поспех верша натхніў Купалу на працяг мастацкай творчасцi: ён пiша вершы, паэмы, перакладае з польскай мовы.

лiстапада 1906 года ў Вiльнi пачынае выходзiць газета “Наша Hiвa”. Яе падпiсчыкам i актыўным aўтapaм становiцца i Янка Купала. Дзякуючы газеце, творчасць таленавiтага памочнiка вінакурa набывае вядомасць сярод тагачаснай лiтаратурнай элiты – Ядвiгiна Ш., Цёткi, М. Багдановiча, Я. Коласа. Зацiкавiўся творчасцю маладога паэта i прафесар фiлалогii Пецярбургскага унiверсiтэта, беларус па паходжаннi Б. Эпiмах-Шыпiла, якi быў арганiзатарам беларускай вьдавецкай суполкi “Загляне сонца i ў наша ваконца”. У 1908 годзе ў гэтым выдавецтве Янка Купала выдаў свой першы зборнiк “Жалейка”. Названы год быў памятны для паэта яшчэ i тым, што па запрашэннi беларускай iнтэлiгенцыi ён пераязджае ў Вiльню i ўладкоўваецца на працу ў прыватную бiблiятэку Б. Данiловiча “Веды”. Адначасова Купала працуе ў рэдакцыi газеты “Наша Hiвa”, дзе чытае pукапісы, робiць пpaўкi. Праца ў бiблiятэцы садзейнiчала iнтэлектуальнаму сталенню Купалы. Ён выкарыстоўваў кожную вольную хвiлiну для самаадукацыi, многа чытаў, пicaў, перакладаў на родную мову. Як прыгадваў сам паэт, пiсаў ён многа, i гэта давалася яму лёгка: “Я мог за адзiн дзень напісаць 200-300 радкоў вершаў i рэдка калi пасля напiсання выпраўляў. Пicаў дзе i як даводзілася: ля кастра, пры месяцы, навобмацак ноччу, у дарозе, за працай”.

Увосень 1909 года Янка Купала едзе ў Пецярбург на агульнаадукацыйныя курсы Чарняева. Яго гасцiнна запрашае да сябе на кватэру Бранiслаў Iгнатавiч Эпiмах-Шыпiла, забяспечвае харчаваннем i плацiць за навучанне. Жыццё, вучоба i твочасць у Пецярбургу былi адным з самых плённых перыядаў мастакоўскай бiяграфii Я. Купалы. За гэты час (1909-1913 гг.) ён выдаў два зборнiкi вершаў – “Гусляр” (1910) i “Шляхам жьцця” (1913), напiсаў паэмы “Бандароўна” i “Сон на курган, камедыю “Паўлiнка” i драму “Раскiданае гняздо”. У адрозненне ад “Жалейкi”, у Гусляры аўтар пашырае як праблемна-тэматычныя, так і жанрава-стылёвыя межы сваіх твораў. З вяскова-сялянскага паэта Купала фармiруецца ў паэта народнага, агульнанацыянальнага. Яшчэ з большай рашучасцю аўтар выступае супраць сацыяльнага ўцiску чалавека, прапаведуе духоўную i грамадзянскую свабоду. У зборнiку ёсць вершы iнтымнай i фiласофскай лiрыкi. “Вялiкай падзеяй для самога паэта i для ўсёй беларускай грамадскасцi была першая пастаноўка “Паўлiнкi”. Ролю Паўлiнкi выконвала Паўлiна Мядзёлка….

Кожнае лета Янка Купала прыязджаў да сваёй мацi, якая разам з дочкамi жыла ў Акопах. У адну з тaкix паездак паэт наведвае свайго калегу, знакамiтага мастака слова Якуба Коласа, якi вярнуўся з Miнскагa астрога. Усю ноч прасядзелi паэты ў драўлянай хаце, пабудаванай дзядзькам Антосем, абмяркоўваючы самыя розныя пытаннi. З гэтага часу пачалося доўгае i цёплае сяброўства двух беларускiх класiкаў.

янка купала паэт беларусь

У зборнiку “Шляхам жыцця” дамiнантнай з’яўляецца тэма маладой Беларусi, яе народа i мовы. Паэтычны талент Янкi Купалы фармiраваўся на аснове дзвюх стыхiй: лiтаратурнай i народна-песеннай. Ён не аднойчы гаварыў, што вялiкi ўплыў на яго аказалi беларускiя народныя казкi, песнi мацi. У зборнiку “Шляхам жыцця” ёсць многа твораў, якiя маюць фальклорную зенону: вершы “Явар i калiна”, “Дзве таполi”, “На Купалле, паэма “Курган.

Восенню 1913 года Янка Купала вяртаецца ў Вiльню. Ён працуе сакратаром Беларускага выдавецкага таварыства, а з caкавіка 1914 года становiцца рэдактарам газеты “Наша ніва”. Яго рэдактарская праца была накіравана на пашырэнне беларускасці на роднай зямлi, выхаванне ў людзей патрыятычных пачуццяў. Купала з вялiкай радасцю дапамагаў маладым мастакам слова, змяшчаў ix творы на старонках газеты, рэдагаваў першыя кнігі З. Бядулi, Хв. Чарнышэвiча, Цiшкi Гартнага, К. Буйло, А. Гурло, Г. Леўчыка.

У 1914 годзе, як вядома, пачалася першая сусветная вайна. Яна ўскладнiла выпуск газеты, што, урэшце, прывяло да яе закрыцця.7 верасня 1915 года выйшаў апошні нумар “Нашай Hiвы”. Янка Купала едзе да мацi ў Акопы, адтуль у xуткім часе ён наведвае горад Арол, а ў канцы верасня паэт ужо вучыцца ў Народным унiверсiтэце iмя А.Л. Шаняўскага ў Маскве. Вучоба была вельмi кароткай – Купала жэнiцца з Уладзicлавай Францаўнай Станкевiч, вяртаецца у Miнск.

Ваенныя падзеi не пакiнулi ў cпaкoi паэта: у студзенi 1916 года яго прызываюць у царскую армiю i накiроўваюць у дарожнасапёрны атрад Варшаўскай aкpyгi шляхоў зносiн. Калi 7 лiстапада 1917 года адбыўся Кастрычнiцкi пераварот, Янка Купала знаходзiўся ў Смаленску. З хваляваннем паэт сачыў за падзеямi на Беларусi. Яго ўзрадавала абвяшчэнне 25 caкaвiкa 1918 года незалежнай Беларускай Народнай Рзспублiкi. Гэтыя падзеi натхнiлi Купалу на напісаннe цыкла вершаў, у якiх выявiлася заклапочанасць аўтара будучьм сваёй Бацькаўшчыны.1 студзеня 1919 года ў Смаленску было абвешчана ўтварэнне БССР. У гэты час Купалу наведалi Язэп Дыла i Цішка Гартны. Узрадаваны паэт расказаў гасцям аб cвaiм жьццi: “Няма чым хвалiцца. Ды i не дзiва – колькi часу фронт непадалёку быў. Я служу ў тутэйшых наркампросаўскiх арганiзацыях i часта бываю ў вёсцы. Бачу, як жыве яна зараз. Заняпад страшэнны. Я даўно чакаю таго дня, каб вярнуцца ў Беларусь. Мне хочацца хутчэй уключыцца ў лiтаратурную работу. У xуткім часе Янка Купала вяртаецца на сталае месца жыхарства ў Miнcк, дзе ўладкоўваецца на працу бiблiятэкарам пры Беларускiм народным доме. Паэт марыць выдаць поўны збор cвaix твораў, але ўсе яго iмкненнi не далi станоўчага выніку. Ляжаў без руху i падрыхтаваны зборнiк вершаў “Спадчына. Такiя aдносіны ўладаў засмучалi i расчароўвалi Купалу. Яму не пiсалася.

У 20-я гады Купала займаецца актыўнай грамадскай i лiтаратурнай дзейнасцю. Kpaiнa ажьццяўляе палiтыку беларусiзацыi: адкрываюцца Беларускi дзяржаўны унiверсiтэт, Інстытут беларускай культуры, тэатр, бiблiятэка, утвараюцца лiтаратурныя суполкi “Маладняк” i “Узвышша”. Усе гэтыя падзеi акрылiлi Янку Купалу, натхнiлi яго на мастацкую творчасць. У 1922 годзе паэт выдае зборнiк “Спадчына, заканчвае п’есу “Тутэйшыя, у 1925 годзе ўбачыў свет новы зборнiк “Безназоўнае. Названы год быў для паэта юбiлейным: Беларусь шырока адзначыла 20 – годдзе яго лiтаратурнай творчасцi. З гэтай нагоды яму першаму ў кpaiнe было прысвоена ганаровае званне народнага паэта Беларусi. У адказ на высокую ацэнку cвaix заслуг Янка Купала пicaў: “Я скажу адно толькi, што сягонняшняе вялiкае i незвычайнае свята для мяне з прычыны ўшанавання майго юбiлею, асаблiва надання мне годнасці беларускага народнага паэта – гэта ёсць свята не маё, а беларускай нацыянальнай iдэi, гэта ёсць трыумф вызваленай працоўнай Беларусi”.

У канцы 20-х – пачатку30 х гадоў на Беларусь прыйшла першая хваля рэпрэсiй, пад раскулачванне папалi мацi i сястра Янкi Купалы. Вялiкую шкоду ў прамым сэнсе здароўю i нават жыццю паэта нанёс артыкул Л. Бэндэ “Шляхам жыцця, у якiм Купала быў названы “iдэолагам буржуазнага нацыянал-адраджэнiзму. Артыкул справакаваў рэгулярныя выклiкi ў ДПУ, дзе Купалу дапытвалi i прымушалi прызнацца ў яго прыналежнасцi да кipaўніцтвa мiфiчнай контррэвалюцыйнай арганiзацыi “Саюз вызвалення Беларусi”. Паэт мужна адмаўляў фантастычны паклёп, але, разам з тым, у яго душы зарадзiлася вялiкае расчараванне ў жыццi, справядлiвасцi i гyмaннacцi icнуючага ладу. У лiстападзе 1930 года пасля чарговага допыту Купала вырашыў закончыць жьщцё самагубствам. Спроба была няўдалая, i дактарам удалося выратаваць паэта. Названыя драматычныя падзеi зламалi духоўную моц паэта. Ён змяшчае ў “Звяздзе” “пакаяльны” “Адкрыты лiст Купалы, у якiм адракаецца ад нашанiўскiх традыцый, нацыянал-дэма – кратычнага асяродзiшча”. У паэзii Купала cтaнoвiццa не падобным на сябе: яго вершы далёкiя ад рэальнага жыцця – яны славяць “сацыялiстычную яву”. Haпaдкi на паэта з боку ўладаў спынiлicя, была створана iлюзiя гарманiчнага сужыцця Купалы i ўлады. Ён прымае ўдзел у розных высокix дзяржаўных форумах, пасяджэннях камiсiй, становіццa дэлегатам з’ездаў і нарадаў. У 1934 годзе прымае ўдзел у працы Першага ўсесаюзнага з’езда caвeцкix пісьменнікаў, на заключным пасяджэннi якога Купалу выбiраюць членам Праўлення ССП СССР. Акрамя гэтага, паэт неаднаразова выбiраецца кандыдатам у члены ІВК, cтановіццa дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР. Яго ўзнагароджвалi ордэнам Ленiна, шматлiкiмi медалямi i гpaмaтaмi.

У 30-ыя гады Купала пiша паэму “Тарасова доля”, выдае зборнiкi “Песня будаўнiцтву”, “Беларусi ардэнаноснай”. У чэрвeнi – жнiўнi 1935 года паэт стварае свой знакамiты “Ляўкоўскi цыкл, напiсаны ў вёсцы Ляўкi Аршанскага раёна. У iм паэт у асноўным iдэалiзуе жыццё, адыходзiць ад прынцыпаў рэалiзму, у некаторай ступені дагаджае ўладам.

Вялiкая Айчынная вайна заспела Купалу ў Каўнас, куды ён паехаў па запрашэннi лiтоўскiх пісьменнікаў. Паэт тэрмiнов вярнуўся ў Miнск, затым у Ляўкi, а з наблiжэннем фронту выехаў у Маскву. На старонках многіх цэнтральных газет з’яўлялiся вершы i артыкулы Купалы. Паэт верыў у перамогу i заклiкаў народ змагацца з фашысцкiмi захопнiкамi. У ваенны час выйшлi яго паэтычныя творы “Беларускім партызанам”, “Зноў будзем шчасце мець і волю” i iнш. Восенню 1941 года ў Маскве пачынаецца эвакуацыя, i Купала едзе ў пасёлак Печышчы, што недалёка ад Казанi.

Реферат: Янка Купала вялікі нацыянальны паэт беларускага народа

ЯНКА КУПАЛА

1882-1942

Янка Купала — вялікі нацыянальны паэт беларускага народа. Ён узняў беларускае мастацкае слова на вышыню, якой да яго не ведала літаратура беларусаў, а ягоная творчасць параўнялася з лепшымі ўзорамі сусветнай літаратуры.

Творчасць Янкі Купалы як бы канчаткова афармляе і завяршае станаўленне самасвядомасці беларускага народа, псіхалагічнага складу і філасофіі быцця.

Можна разглядаць творчасць Купалы як энцыклапедыю жыц-ця беларускага народа, бо ў ёй знаходзяць адбітак усе праявы на-цыянальнага бытавання беларусаў на стыку дзевятнаццатага і дваццатага стагоддзяў, а таксама перыяду імперыялістычнай вай-ны, трох рэвалюцый, грамадзянскай вайны, савецкай эпохі ўключ-на да Вялікай Айчыннай вайны.

Паэзію Янкі Купалы, як і ягоных паплечнікаў, выклікала да жыцця першая руская рэвалюцыя. Вуснамі найвыдатнейшых з іх — Янкі Купалы і Якуба Коласа — на ўвесь голас загаварыла са-ма Беларусь — таленавітая і прыніжаная, багатая духоўна і непры-знаная як нацыя, Беларусь, якая ў барацьбе за сацыяльнае і на-цыянальнае разняволенне народа бачыла свой светлы заўтрашні дзень.

Беларускі народ быў пазбаўлены магчымасці карыстацца зда-быткамі сваёй шматвяковай культуры, над яго мовай вісела зня-вага забароны, кнііі яго нешматлікіх пісьменнікаў, якія, нягледзя-чы на забарону, зрэдку прабіваліся ў друк, не маглі дайсці да чы-тача. Не было ні беларускіх школ, ні газет, ні выдавецтваў.

Творчая непаўторнасць вялікага мастака можа выявіцца, рэалізавацца толькі ў тым выпадку, калі адбываецца зліццё яго творчай асобы з тымі жыццёвымі з’явамі, з якімі ён кроўна звяза-ны і якія знаходзяць у ягонай душы жывы, зацікаўлены водгук. Асоба мастака не можа скласціся раней, чым узнікнуць, наспеюць такія неабходныя для мастацкай сталасці пісьменніка ўмовы, як пачуццё нацыянальнай самасвядомасці, пачуццё радзімы, народ-най годнасці.

Так, як пачаў пісаць Янка Купала, да яго не пісаў ніхто. Гэта быў нібыта сінтэз усіх папярэдніх здабыткаў новай беларускай літаратуры. 3 прыходам у літаратуру Янкі Купалы ў ёй паяўляецца цэласная канцэпцыя радзімы як гістарычна-сацыяльнага асяродка (121-122) дзейнасці народа, а таксама канцэпцыя чалавека, асобы ў яе да-чыненнях да гісторыі і будучыні грамадства.

1

Янка Купала (сапраўднае прозвішча Іван Дамінікавіч Луцэвіч) нарадзіўся ў в. Вязынка, недалёка ад старажытнага горада Заслаўя, Вілейскага павета (сёння Маладзечанскі раён Мінскай вобласці) 8 ліпеня 1882 г. (адпаведна старому стылю 25 чэрвеня, г. зн. праз дзень пасля традыцыйнага народнага свята Івана Купалы, што, відаць, паўплывала на выбар паэтам свайго псеўданіма).

Продкам паэта за нейкую выслугу перад князем Радзівілам дасталася зямля, на якой узнік засценак Пяскі, заселены сям’ёй Луцэвічаў. Але ўжо дзеда паэта «міласцівы» князь выкінуў з зямлі. Удалося заарандаваць фальварак «Камень» каля мястэчка Івя-нец (Янка Купала ў літаратурнай крытыцы. Мн., 1928. С. 12.).

Бацькі Купалы Дамінік Ануфрыевіч Луцэвіч і Бянігна Іванаўна з Валасевічаў паходзілі з дробнай беззямельнай шляхты. Дзе-ля кавалка хлеба яны былі змушаны вандраваць ад фальварка да фальварка пераважна ў межах Мінскай і часткова Віленскай гу-берні.

Паэту трэба нарадзіцца ў прыгожай мясціне. У гэтым сэнсе бе-ларускай літаратуры пашанцавала: Янка Купала, вандруючы разам з сям’ёй з месца на месца, убіраў у душу прыгожыя малюнкі, краявіды цэнтральнай Беларусі, перасечанай пагоркамі, якія плаў-на пераходзяць у даліны з іх нетаропкімі рачулкамі, пералескамі і сінімі лясамі на схілах узлобкаў.

3-за частых пераездаў будучаму паэту не прыйшлося стала на-ведваць школу ў якім-небудзь адным месцы. «Палову адной зімы вучыўся ў народнай школе ў Сенніцы, недалёка ад г. Мінска, а пасля гэтага нязначны час вучыўся ў Мінску ў прыватнай пад-рыхтоўчай школе. Бацька хацеў падрыхтаваць мяне ў рэальнае ву-чылішча. Займаўся са мной сын дырэктара Мінскага рэальнага вучылішча У. I. Самойла. Але нічога не выйшла. Нягледзячы на тое, што дырэктар прымаў мяне без экзамену, бацька парашыў не аддаваць мяне ў школу, а пакінуць на гаспадарцы… Бацька пасля шкадаваў, што не вучыў мяне. Пазней, гадоў 15—16-ці, я скончыў за адну зіму народнае вучылішча ў Бяларучах (Мінскі павет). Папраўдзе кажучы, паступіўшы ў гэтае вучылішча, я ведаў болыы, чым патрабавалася праграмай» (Купала Я. Аўтабіяграфія // Любімы паэт беларускага народа. Мн., 1960. С. 7-8.).

Будучы паэт актыўна займаецца самаадукацыяй. Яшчэ ў дзя-цінстве выяўляе ненасытную прагу да кнігі. Пазней вядомы літаратар і гісторык В. Ластоўскі, які працаваў разам з Купалам у (122-123) «Нашай Ніве», скажа аб гэтай якасці паэта так: «Ён не проста чы-таў кнігі — ён іх еў».

«Чытаць прыходзілася… усё, што магло трапіць пад руку ў глу-хой правінцыі — ад «Северо-Западного календаря» да «Філасофіі польскай Іісторыі», — успамінае паэт… — Але наогул памятаю добра, што кніга, дзе гаварылася аб цяжкай долі беднага люду, заўсёды мяне захапляла. 3 гэтага, безумоўна, вынікае, што такія аўтары, як Кандратовіч, Канапніцкая, Ажэшка (польскія), Някрасаў, Кальцоў (рускія), мяне больш за ўсё цікавілі. Пасля я захапляўся Лер-мантавым, Надсанам, Пушкіным (не асабліва)» (Купала Я. Спадчына. Мн., 1984. С. 22.).

У маёнтку Малыя Бесяды Вілейскага павета жыў пан Чаховіч. У яго першага будучы паэт пазнаёміўся з нелегальнай літаратурай, якая пераважна адносілася да паўстання 1863 г. Тут былі выданні кракаўскія, лонданскія, парыжскія і г. д.

Янка Купала напісаў некалькі аўтабіяграфій, у якіх успамінае дзіцячыя і юнацкія гады. Купала прызнаецца, што яго захаплялі творы М. Горкага, у прыватнасці аповесць «Былыя людзі», п’есы «На дне», «Дзеці сонца». Не ўтойвае ён і той акалічнасці, што пас-ля твораў класічнай літаратуры «захапіўся, што называецца, сімва-лістам Андрэевым, Салагубам, з польскіх — Пшыбышэўскім» (Там жа.).

Варта сказаць, што літаратурныя захапленні для Купалы як па-эта асаблівага значэння не мелі. Ягоны самабытны, глыбокі, не-паўторны талент мала паддаваўся пабочнаму ўздзеянню. Другая справа, што ў паасобных выпадках які-небудзь твор іншага пісьменніка супадаў з унутраным настроем паэта, тады некаторыя сляды такога ўгшыву можна знайсці як у змесце, так і ў форме.

Паэт прызнаецца, што найболыны ўплыў на яго яшчэ ў мален-стве зрабілі беларускія народныя казкі. Калі сям’я паэта жыла ў Прудзішчы, на бацькавай арэндзе працаваў парабак Пясляк. Ён ведаў мноства казак, расказваў іх цікаўнаму, дапытліваму хлапчуку нават у той час, калі араў поле. «Я хадзіў за ім, як варона, і слу-хаў», — успамінае паэт. Другі такі змыслы апавядальнік трапіўся на Ішіяху будучага паэта, калі сям’я жыла ў Селішчы.

Народныя песні, прыказкі, пагаворкі, казкі, народныя мастац-кія скарбы, назапашаная вякамі філасофія народнага жыцця — тыя крыніцы, з якіх паэт чэрпаў да канца жыцця.

Па ўспамінах паэта, ён пачаў пісаць у 1903 ці 1904 г. Першы верш быў напісаны ў Селішчы. Ён быў прысвечаны імянінам сястры. Відаць, меў верш смяшлівыя, іранічныя ногкі, бо сястра злавалася.

Спачатку Купала піша вершы на польскай мове. Але вось трапляюць яму ў рукі беларускія кнігі (магчыма, пасля знаёмства з пісьменнікам Ядвігіным Ш. (Антонам Лявіцкім)), і, як прызнаецца паэт, «усё маё пісанне «пайшло насмарку». Купала ўсведамляе, што пісаць павінен па-беларуску, што гэта ягонае сапраўднае прызнанне. (123-124)

«Першы верш на беларускай мове, — успамінае паэт, — на-пісаў, калі можна так сказаць, выпадкова. Ехаў я ў Мінск. На-перадзе ехалі вядомыя мне паненкі вышэйшага, чым мой, класа. Раптам яны вываліліся з павозкі даволі ў пікантных паставах» (Купала Я. Спадчына. С. 25.).

Лёс вандроўнікаў… У 1883 г. бацька паэта служыў у маёнтку Юзэфова ў памешчыка Багдановіча. У 1887 г. — у маёнтку Косіна, у 1889 г. — у маёнтку Сенніца памешчыка Турчынскага. У 1890 г. ён развітваецца часова са становішчам найміта, купляе каня і ездзіць некаторы час фурманам у Мінску. У 1891 г. зноў пераязджае на арандаваную зямлю пана Жаброўскага, а ў 1895 г. — у фальварак Селішча.

У 1902 г. бацька паэта памірае, пакінуўшы на руках жонкі се-мярых дзяцей. Старэйшы сярод іх — Янка. Клопаты аб сям’і кла-дуцца на яго яшчэ не падужэлыя плечы. Праз паўгода ў сям’ю прыйшло новае няшчасце: за адзін тыдзень ад шкарлятыны памёр адзіны Янкаў брат і дзве сястры.

На першы погляд паэзія Янкі Купалы- мала ўтрымлівае бія-графічных момантаў. Але гэта толькі на першы погляд. Хоць купа-лаўскія вершы — дзесяткі, нават сотні іх — прасякнуты «калектыў-нымі, масавымі эмоцыямі», ёсць у гэтых пачуццях і асабістыя ма-тывы. Бясконцыя жабрачыя вандроўкі, смерць, якая выкасіла ледзь не палавіну сям’і, не маглі не адбіцца на лірыцы Купалы. Нягоды асабістыя ён як бы праецыруе ўвогуле на сялянскае жыц-цё. Словамі незнаёмага ў драматычным абразку «На папасе» паэт скажа: «Аж бацьку гора з ног зваліла, — пайшоў на той свет без пары; у год капай зноў тры магілы: злёг брат і дзве зляглі сястры» (VI, 159) (Купала Я. Зб. тв.: У 7 т. Т. 6. Мн., 1976. С. 159. У далейшым спасылкі на гэта выданне даюцца ў тэксце. Рымская лічба абазначае том, арабская — старонку.).

Пазней, у зменлівыя, віхурныя дні 1918 г., успамінаючы горкую маладосць, паэт напіша:

Мне мудрасці кніжнай не даў бог пазнаці,

Мой бацька не мог даць раскошаў такіх —

Наўчыўся я слоў бсларускіх ад маці

I дум беларускіх без школы і кніг. (IV, 65)

Нялёгкімі былі шляхі-пуцявіны Купалы. Нейкі час ён працуе на гаспадарцы, а потым ідзе ўпрочкі. 3 восені 1905 г. паступае практыкантам на бровар у вёсцы Сёмкава Мінскага павета. Праз два гады ён ужо памочнік вінакура ў в. Яхімоўшчына, а затым на гэтай жа пасадзе ў маёнтку Дольны Сноў Навагрудскага павета Мінскай губерні. Гаворачы пра работу на броварах, паэт зазначае, што зазнаў там вялікага гора, бо праца была ледзь не катаржная.

15 мая 1905 г. у Мінскай газеце «Северо-Западный край» быў надрукаваны першы верш Я. Купалы «Мужык». Дзень гэты мы (124-125) адзначаем звычайна як пачатак літаратурнай творчасці вялікага нацыянальнага паэта.

Названы верш здзіўляе сваім трыбунным гучаннем, баявой, узнёслай інтанацыяй, і хоць лексікай, вобразамі ён пераклікаецца з вядомым вершам Багушэвіча «Дурны мужык, як варона», але ўспрымаецца як з’ява якасна новая.

Сапраўды, матывы, якія сустракаліся ў паэзіі Багушэвіча, нібы перавандравалі ў купалаўскую лірыку («Я мужык-беларус», цыкл вершаў «Аб мужыцкай долі» і інш.).

Паэзія Купалы, як і Багушэвіча, на першым часе наскрозь са-цыяльная, грамадзянская, матывы мужыцкай нядолі, злыбяды, цяжкай беспрасветнасці жыцця займаюць у ёй вялікае месца. 3 верша ў верш у шматлікіх варыяцыях паўтараецца, па сутнасці, адна і тая ж думка: жыць так, як жыве селянін-беларус — у гола-дзе, холадзе, вечнай нястачы, зняважаным, забітым, пазбаўленым чалавечай годнасці, — далей нельга.

Восенню 1908 г. Янка Купала пакідае працу на вінакурні на Навагрудчыне і перабіраецца ў Вільню, дзе працуе ў «Нашай Ніве», а каб падтрымліваць сябе матэрыяльна, служыць бібліятэ-карам у бібліятэцы Даніловіча (ні ганарараў, ні якога-небудзь заработку ў рэдакцыі паэт не атрымлівае, хоць фактычна ўся работа па праўцы, апрацоўцы рукапісаў, вычытванні карэктуры ляжыць на ім). «Працаваў ён тады ганарова ў рэдакцыі («Н. Н.»), дзе правіў усе вершы, прысланыя ў «Нашу Ніву». Праца гэта рабілася вечарамі. Іншы раз ён браў папку з сабой ці то дадому, ці на месца свае платнае працы ў бібліятэку Б. Даніловіча «Знанне», якая мясцілася на Юр’еўскім праспекце, 4. Там, між іншым, часта адбываліся і нашы беларускія рэпетыцыі.

3 натуры маўклівы, задуменны, неразгаворлівы, Я. Купала рэдка калі прымаў удзел у спрэчках. «Затое сам заўсёды ўважліва прыслухоўваўся, каб не прапусціць ніводнага слова. 3 кнігаю ён ніколі не разлучаўся…»

У 1909 г. паэт едзе ў Пецярбург на агульнаадукацыйныя курсы Чарняева. Прафесар Пецярбургскага універсітэта Браніслаў Ігна-тавіч Эпімах-Шыпіла запрасіў Купалу да сябе на кватэру, аддаў у поўнае ягонае распараджэнне пакой, забяспечваў на правах члена сям’і харчаваннем, уносіў плату за права вучыцца на Чарняеўскіх курсах і нават ахвяраваў знакамітаму кватаранту пэўную суму грошай на кішэнныя выдаткі. Адначасова з вучобай на курсах (залікаў, экзаменаў паэт не здаваў, толькі слухаў лекцыі) паэт працуе ў выдавецкай суполцы «Загляне сонца і ў наша аконца».

Пецярбургскі перыяд жыцця (1909—1913) быў для Купалы ча-сам ягонага творчага ўзлёту. Паэт не толькі значна пашырыў, па-глыбіў навукова-культурны кругагляд, пазнаёміўся з коламі пера-давой студэнцкай моладзі, некаторымі пісьменнікамі (У. Г. Ка-раленкам, А. Карынфскім), ён вырас творча. Менавіта ў Пе-цярбурзе былі напісаны многія выдатныя творы Купалы, якія сталі вехамі ў развіцці беларускай літаратуры. (125-126)

Па суботах на кватэры прафесара Б. Эпімах-Шыпілы збіралася моладзь. Да 6 гадзін вечара стол быў накрыты. У Беларускім наву-крва-літаратурным гуртку студэнтаў Санкт-Пецярбургскага універ-сітэта было 35—40, пераважна маладых, асоб.

Янка Купала з’яўляўся гадзін у 11 вечара стомлены, знясілены, бо, адпрацаваўшы ў выдавецтве, апошнія пяць вячэрніх гадзін слу-хаў лекцыі на Чарняеўскіх курсах.

«Суботнікі» Купала любіў.

— Выбачайце, што затрымліваю, — звычайна гаварыў ён. — Я вам прачытаю свой верш.

Першы зборнік Янкі Купалы «Жалейка» выйшаў у 1908 г. у Пецярбурзе. Вучачыся на Чарняеўскіх курсах, паэт напісаў творы, якія склалі змест наступных двух зборнікаў — «Гусляр» (1910) і «Шляхам жыцця» (1913), якія таксама былі выдадзены ў Пе-цярбурзе. За гэты перыяд ён стварыў паэму «Бандароўна», драма-тызаваную паэму «Сон на кургане», камедыю «Паўлінка», драму «Раскіданае гняздо» (Сушынскі Я. Купала ў Пецярбурзе // Успаміны пра Янку Купалу. Мн., 1982. С. 34—35.).

«Вялікай падзеяй і для самога паэта і для ўсёй пецярбургскай беларускай грамадскасці была першая пастаноўка «Паўлінкі» ў за-ле «Пальма» па Максімільянаўскім завулку, д. 18 у лютым 1913 го-да. Ролю Паўлінкі выконвала Паўліна Мядзёлка… Быў запрошаны фатограф, які сфатаграфаваў на сцэне арганізатараў вечара, арты-стаў, харыстаў, запрошаных дарагіх гасцей разам з Янкам Купа-лам» (Там жа. С. 35.).

Ужо ў першым зборніку «Жалейка», карыстаючыся мастацкім прыёмам пераўвасаблення, паэг выступае ад імя мужыка. У боль-шасці сваёй такія вершы нагадваюць разгорнутыя маналогі селя-ніна-беларуса, які гаворыць пра сваю нядолю, прымус з боку па-на, казны, бясконцыя цяжкасці, нягоды, пакутніцкія выпраба-ванні, якія пасылае яму лёс.

Многа разоў паскардзіцца герой паэзіі Купалы на вузкі свой загон, на нястачу хлеба, солі, вопраткі, абутку для дзяцей, жонкі, на тое, што казна падціскае падаткамі, што цяжка зарабіць капей-ку на старане, пракарміць шматлікую сям’ю.

За паласой паэзіі канкрэтных, матэрыяльна-рэчавых уяўленняў і жаданняў ідзе другая, адухоўленая паэтыкай фальклору, дзе ў наяўнасці абагульненыя народнай фантазіяй вобразы долі, бяды, лёсу, смерці. За ўсім гэтым стаіць прывабны прывід волі — яе прагне герой ўсімі сіламі душы, сэрца; воля ўяўляецца той зман-лівай краінай, дасягнуўшы якой, герой адразу пазбавіцца нягод і згрызот.

«Людзьмі звацца» азначае для паэта і ягонага героя перш за ўсё выракчыся сацыяльнага і нацыянальнага прыгнёту, ажыццявіцца чалавечаму ў чалавеку. (126-127)

Каб як пражыці, голад змагаці,

Павінен забыцца на ўсё —

На светляныя душы парывы,

На ўсё чалавентва сваё. (I, 48)

Па характары таленту Купала — паэт маштабнага мыслення, струны яго душы найболын чула адгукаліся на ўсё вялікае, знач-нае, яркае і выключнае ў жыцці. Вядома, такі талент ва ўсю моц можа праявіцца толькі ў тым выпадку, калі ў самім жыцці ёсць спрыяльныя ўмовы для гэтага. Эпоха першай рускай рэвалюцыі на Беларусі была іменна такім часам: рух сацыяльны, аграрны супаў з нацыянальна-вызваленчым.

Пры поўным разладзе мары і жыцця пачаў Купала свой па-этычны шлях. «Маладыя гады мае прайшлі страшэнна пагана, — успамінае паэт у аўтабіяграфіі. — Чытанне ўсякіх кніжак без раз-бору — а чытаў я іх вельмі многа — разбудзіла маю фантазію; у душы маёй заўсёды быў нейкі пякельны разлад. Ніж не мог я па-гадніць акружаючае рэальнае жыццё са светам думак, фантазій, якія пачэрпнуў з кніг» (Купала Я. Аўтабіяграфія // Пяцьдзесят чатыры дарогі. Мн., 1963. С. 329.).

Купала не памыляецца: у яго лірыцы, якая складае змест першага зборніка «Жалейка» ды і ў пэўнай ступені другога «Гусляр», на кожным кроку сутыкаецца балючы смутак, які дахо-дзіць да трагізму, да надрыву. У кожным вершы боль гіпертра-фіраваны, узведзены ў абсалют, у адчуванне поўнай дысгарма-нічнасці, разладу паміж жыццём і марай.

У 1910 г. у артыкуле-аглядзе, змешчаным у «Нашай Ніве», Максім Багдановіч пісаў пра Купалу: «Пачаў ён з шурпатых вершаў, амаль не зусім зліваўшыхся з тагачасным слоем бела-рускай паэзіі; напісаныя пад Бурачка, залішне расцягненыя, слаба апрацаваныя з боку формы і мовы, яны ўвесь час перапявалі некалькі адных і тых жа тэм… Захоплены абразом прападаючай Беларусі і лічачы, што пясняр перш за ўсё павінен быць гра-мадзянінам, ён усю ўвагу звяртаў на тое, што казаў, не цікавячыся зусім, у якія формы і як выліваліся яго думкі. I што б там ні было, а ўсё ж такі ён будзіў гэтымі вершамі душы чатачоў, дый не толькі таму, што ліліся яны з шчырага сэрца і ў роднай мове: не, і тады ўжо ў яго творах відаць быў незвычайны паэтычны талент…» (Багдановіч М. Поўн. зб. тв.: У 3 т. Т. 2. Мн., 1993. С. 186.)

Сапраўды, матывы, якія сустракаліся ў паэзіі Багушэвіча, нібы перавандравалі ў купалаўскую лірыку, яны амаль цалкам вызнача-юць змест, танальнасць першага зборніка «Жалейка», у значнай меры характарызуюць тэматыку, матывы «Гусляра», водгаласы іх мы знаходзім нават у трэцяй кнізе паэзіі Купалы — «Шляхам жыцця», якая была вяршыняй, найвышэйшым узлётам лірыкі Ку-палы. (127-128)

I ўсё ж варта адразу сказаць, што нават у першых сваіх творах, як, напрыклад, у вершы «Мужык», Купала пайшоў далей свайго папярэдніка. Багушэвіч рабіў націск толькі на бядотным, гарот-ным становішчы свайго героя селяніна-мужыка, яго бяспраўнасці, чалавечым прыніжэнні, не бачачы і не шукаючы выйсця з-пад гэ-тага спрадвечнага прыгнёту. Купала не задавольваецца толькі пла-чам, крыўдай, праклёнам жыццю. Ягоны герой усведамляе сваю сілу, з верай, надзеяй, нават з упэўненасцю глядзіць у будучыню:

Але хоць колькі жыць тут буду,

Як будзе век тут мой вялік,

Ніколі, браткі, не забуду,

Што чалавек я, хоць мужык.

I кожны, хто мяне спытае,

Пачуе толькі адзін крык:

Што хоць мной кожны пагарджае,

Я буду жыць! — бо я мужык! (I, 18)

Новы час патрабаваў новых песень. Лірыка Янкі Купалы ўзнялася на хвалях першай рускай рэвалюцыі, адбіла яе ўзлёты і спады. Не толькі верш «Мужык» нясе ў сабе бунтарскія матывы і настроі, але і многія іншыя, такія, напрыклад, як славуты верш-гімн «А хто там ідзе?», «Перад вісельняй», «Там», «Песня званара» і інш.

Першы перыяд творчасці Янкі Купалы завяршаецца зборнікам «Жалейка», выдадзеным ў Пецярбурзе выдавецкай суполкай «За-гляне сонца і ў наша аконца». М. А. Някрасаў пісаў пра сябе: «Но мне избыток слёз и жгучего страданья отрадней мертвой пустоты» (Корман О. Лирика Некрасова. Воронеж, 1964. С. 26.). Лірыка зборніка «Жалейка» сацыяльная наскрозь, яна ўся як бы набрыняла сялянскім потам, слязьмі, беларускім горам-бядою. Купала ў першым сваім зборніку застаецца сялянскім, вяс-ковым паэтам, агульнанацыянальныя матывы ў яго лірыцы яшчэ толькі-толькі праглядваюць. Не зважаючы на крытыкаў, якія не раз папракалі паэта за аднастайнасць матываў яго музы, вар’іра-ванне тэмы пакут, сялянскіх, мужыцкіх нягод, ён мужна, з тыта-нічнай настойлівасцю працягвае работу ў гэтым напрамку. Беззя-мелле, страшэнная неўладкаванасць сялянскага жыцця, прыніжа-ная чалавечая годнасць селяніна-беларуса, зрэшты — няхай сабе толькі ў паасобных вершах — трагедыя народа, якому адмаўляюць у праве называцца народам, — вось тое кола матываў, ідэй, якія характарызуюць першы купалаўскі зборнік.

Паэзія Купалы, як і муза «помсты і смутку» М. А. Някрасава, развівалася ў рэчышчы пашырэння тэм, матываў, ідэй дэма-кратычкай паэзіі, выяўляла складанасць, супярэчлівасць «шматаб-лічнасць» народнага жыцця. «Някрасаў — народны паэт, які «рэд (128-129) кім чуццём адчуваў рускае жыццё» (Корман О. Б. Лирика Некрасова. С. 26.), — сказаў А. С. Ляскоў. Тое самае можам сказаць пра Янку Купалу, які ніколі не спыняўся ў сваім творчым развіцці, паказваючы родны народ на розных гіста-рычных перавалах ягонай жыццядзейнасці.

Янка Купала — не застыглы ў мастацкіх прыёмах і сродках па-эт. Яго майстэрства расце, удасканальваецца. Але адчуванне пуль-су народнага жыцця ў ягонай творчасці застаецца нязменным. Бе-ларускі народ як цэласнасць становіцца пастаянным героем купа-лаўскай творчасці, галоўным прадметам ягонага роздуму.

Купала ўзышоў да вяршынь паэзіі менавіта дзякуючы таму, што сваю горкую беларускую бяду ўзняў на паказ усяму свету, што, малюючы саламяную вёску, яе побыт, жыхара-селяніна, ён думаў адначасна пра ўвесь народ, пра чалавецтва наогул, пра сэнс жыцця чалавека.

У 1908 г. Янка Купала заканчвае работу над паэмай «Адвечная песня», якую заўважыў М. Горкі і ў пісьме да літаратара А. С. Ча-рамнова раіў перакласці яе на рускую мову.

«Адвечная песня» завяршае, па сутнасці, першы перыяд твор-часці паэта. Тут тыя ж вобразы, матывы, праблемы, што і ў зборніку «Жалейка», толькі ўзятыя «буйна», маштабна, узнятыя на вышыню філасофскага абагульнення, пададзеныя на скрыжа-ванні рэальна-бытавога плана і ўмоўна-фантастычнага.

Гэта быў перыяд падаўлення першай рускай рэвалюцыі, калі настроі песімізму, безнадзейнасці выцеснілі матывы ўздыму, бун-тарнасці, веры ў лепшую будучыню. У рускай літаратуры паяў-ляецца драма Л. Андрэева «Жнзнь человека», прасякнутая адчаем, адчуваннем беспрасветнасці жыцця. Піша падобныя творы польскі пісьменнік С. Выспяньскі.

«Адвечная песня» — твор высокага філасофскага гучання, дзе знаёмыя сацыяльныя матывы, героі як бы ўзняты над часам і прасторай, як бы пастаўлены на п’едэстал вечнасці. Вядома, гэта «вечнасць» мае самыя звычайныя, «зямныя» карані і вытокі.

Паэма пабудавана на выразным канфлікце неадпаведнасці вы-сокай, па-горкаўску ўзятай тэмы «чалавека», які «пад уладай сваёй будзе меці як ёсць усё чыста на свеце», і панаваннем як у прыродзе, так і ў грамадстве злых, варожых чалавеку сіл, што зводзяць на нішто самыя гераічныя яго намаганні.

Мужык, намаляваны ў «Адвечнай песні», сапраўды паўстае ў апафеозе гераічных намаганняў, гэта гераічная асоба, і тое, што акаляючыя сілы аказваюцца мацнейшымі за яго і ўрэшце яго адольваюць, перамагаюць, зводзячы ў магілу, не гаворыць аб-адмо-ве ад змагання, барацьбы за лепшую будучыню. Смерць Мужыка, «гаспадара жыцця», перамога над ім варожых злых сіл успры-маецца, як высокая гераічна-трагічная тэма, такая ж, як і ў «Кургане» (1910) і ў «Бандароўне» (1913), толькі тут гэта тэма вырашаецца пераважна рэалістычнымі сродкамі, нягледзячы на (129-130) ўмоўна-фантастычны, разгорнуты ў плане метафары характар твора.

У рамантычных творах Купалы смерць яго «высокіх» герояў наступае ў час канфлікту паміж ім і носьбітамі сацыяльнага гра-мадскага зла. Тут жа, у «Адвечнай песні», Мужык на працягу ўсяго вельмі звычайнага, вельмі будзённага жыцця, штодзень, што-хвіліны сутыкаецца з нягодамі, якія пасылае яму акаляючы свет, — голад, холад, бяда, доля, магазыннік, стараста; усё жыццё Мужы-ка — ланцуг пакутлівых выпрабаванняў, што нібы камяні, кінушя невядома кім, трапляюць у яго і раз-пораз наносяць яму балючыя раны.

3 паэта сялянскага, «мужыцкага» Купала вырастае ў паэта народнага, нацыянальнага.

3 першых крокаў творчай працы Купалу вызначае маштабнае паэтычнае мысленне, невымерны палёт думкі, фантазіі, і ўсё гэта накладвае адбітак на стыль ягоных твораў — інтанацыю, рытм, параўнанні, тропы, асацыяцыі. Ужо Багдановіч адзначаў, што буй-ны, шпаркі купалаўскі рытм «падмывае, захоплюе чытача… не дае апамятавацца, затрымацца і нясе яго ўсё далей і далей… Каб зда-воліць яго разгон, канцы строк аж звіняць, з’яўляюцца рыфмы і пасярэдзіне верша, нават словы да яго падбіраюцца зычныя, моц-ныя; а калі ў мове сталеццямі гнуўшагася беларускага народа не хватае іх, дык Купала ўжывае новыя, выкаваныя ім самім, ні ў жаднага нашага паэты няма такога багатага славара, як у Купалы» (Багдановіч М. Поўн. зб. тв. Т. 2. С. 187—188.).

2

Паводле зместу, танальнасці, вобразаў другі купалаўскі зборнік «Гусляр» дапаўняе «Жалейку», развіваючы матывы сялянскай бя-доты, нягод, пакутлівых выпрабаванняў. Таму ён як бы падводзіць вынік пад паласой пераважна «сялянскай» лірыкі паэта. Разам з тым заўважаем у «Гусляра» і новыя якасці. Шэраг вершаў («Вёс-ка», «А як мы з хаткі выходзім», «Крыжы», «Поле») сведчаць аб пашырэнні паэтычнага Купалавага далягляду, аб тым, у прыват-насці, што паэт вяскова-сялянскі робіцца паэтам народным, агульнанацыянальным. Удасканаленне музы паэта ідзе і па лініі фармальнай.

Паэзія для Купалы як бы вырастае з музыкі, і гэта ў большай ступені, чым у першым зборніку, адчуваецца ў «Гусляры». Музы-кальнасць успрымання, бачання свету — вызначальная рыса Ку-палавага таленту. Першым ва ўсёй беларускай літаратуры паэт ад-чуў, што кожная з’ява быцця — пейзажны малюнак, бытавы прадмет, рух інтымнага пачуцця — мае сваю непаўторную музыку, якую трэба ўлавіць, выявіць у найтанчэйшых нюансах, каб, уз-навіўшы на струнах уласнай душы, сплавіць з вершаваным словам. (130-131)

Менавіта музыкальны малюнак, а не жывапісны, не пластыч-ны бок з’явы, прадмета, перш за ўсё цікавіць паэта. Такіх май-строў, як Купала, які ўмеў даць дакладны тэмбр, голас ддя гукавой характарыстыкі кожнай з’явы, у сусветнай паэзіі не шмат: Пушкін, Верлен, Шаўчэнка, Блок, Тычына. У беларускай паэзіі вяршыня незвычайна гнуткага, багатага рытмікай, інтанацыяй верша — Ку-пала.

«Музыкальнасць», напеўнасць паэзіі Купалы цесна, непа-срэдна сплецена з гучаннем ёмістага, напоўненага пахам сівой мінуўшчыны і адначасна надзвычай свежага беларускага слова, яшчэ непасрэдна звязанага з міфам і фальклорам. Купала выраз-на адчуў, што ў мове народа — ягоная душа, адметнасць бачан-ня ім свету, тое непаўторнае, што вылучае яго сярод іншых народаў.

Беларуская мова, доўгі час пазбаўленая кніжнай апрацоўкі, за-хапляла паэта яўнымі прыкметамі першароднай славянскай даў-насці, напаўзабытых міфалагічных павер’яў. Мова як нельга лепш выяўляла характар народа — цярплівага, працалюбівага, здольнага на сябе самога глядзець з мяккай паблажлівай усмешкай. Багацце мовы і песні, меласу — вось што найбольш цікавіла паэта з куль-турнай народнай спадчыны; вельмі рана ён адчуў, што ў скарбах мовы і песні як бы скандэнсаваўся рухомы гістарычны лёс народа, яго псіхалагічны склад:

Ты зжылося з намі, бацькоўскае слоўца,

Як бы корань з дрэвам, як бы з небам сонца;

Дзеліш з намі вечна ўсё, што з намі ходзе

У благой і добрай мачысе-прыгодзе. (II, 209)

Зборнік «Шляхам жыцця» (1913) — найвышэйшы ўзлёт купа-лаўскай лірыкі дарэвалюцыйнага часу. Калі ў папярэдніх зборніках гаворка пераважна ішла пра забітага, занядбалага селяніна-бедака, які нібы ўвасабляў ў сабе ўсю нерасчлененую, пазбаўленую інды-відуальнасці, узятую ў яе родавай агульнасці сялянскую масу, то ў новым, трэцім па ліку зборніку справа некалькі мяняецца. I тут герой яшчэ не індывідуалізаваны, паэтыка зборніка грунтуецца на фальклорна-родавай агульнасці, але напрамак лірыкі Купалы прыкметна змяняецца. Перад намі паэт не толькі сялянскай ня-долі, забітай, занядбалай вёскі, але ў значнай меры паэт народны, нацыянальны. Асоба паэта як бы перарастае ў велічную фігуру народнага, трыбуннага нацыянальнага песняра.

Дыяпазон узаемадачыненняў паэта і народа пашыраецца, ускладняецца. Не заўсёды тыя, каму адрасавана песня паэта, разумеюць яе, не заўсёды яна для іх набат, кліч да барацьбы, да новага жыцця. У плыні купалаўскай лірыкі ёсць вершы, дзе на першым плане матывы смутку, роспачы, адчаю якраз з пры-чыны таго, што народ не разумее паэтавага закліку, абыякавы да яго: (131-132)

Ці йду ў беларусаву хату

Са сну прывітаць на зары,

I рукі там выцягну к брату,

I кіну вачыма к сястры…

Душа мне і шэпча, і плача:

Адзін ты, адзін, небарача! (I, 45)

Матывы інертнасці, грамадскай пасіўнасці роднага народа, яго абыякавасці да павеваў прагрэсу, разладу паміж паэтам, рэва-люцыйным правадыром, які ўсім асабістым ахвяруе дзеля шчасця народа, і народам, які не хоча гэтай ахвяры прыняць, нават падчас не заўважае яе, — матывы гэтыя досыць адчувальныя ў паэзіі Ку-палы, яны перарастаюць у трагічную сваім гучаннем тэму марнасці намаганняў асобы, няхай сабе выдатнай, выключнай, перайначыць свет, перарабіць жыццё на справядлівых, гуманных пачатках. Рамантычна-трагічныя матывы разладу паміж асобай і масай, рэвалюцыйным правадыром і народам і ў лірыцы, і ў драматызаваных творах перарастаюць у адкрыта трагічную тэму непрымання жыцця.

Другая паэма-трагедыя Купалы «Сон на кургане», напісаная праз два гады пасля «Адвечнай песні», з’яўляецца яе своеасаб-лівым працягам, хоць твор гэты шырэйшы праблематыкай і знач-на ўскладнены сімвалічна-алегарычным зместам карцін, вобразаў, сюжэтна-кампазіцыйнай структурай.

Роздум Купалы аб гістарычным мінулым народа, які ў рэва-люцыі шукаў здзяйснення сваіх сацыяльных і нацыянальных спа-дзяванняў, — вось рэальны змест паэмы, які праглядвае з сімва-лічных, алегарычных карцін твора, і ўмоўна-схематычнай шмат-значнасці герояў.

Янка Купала не прайшоў міма пэўных мастацкіх форм, вы-працаваных паэтамі-сімвалістамі і імпрэсіяністамі, яны мелі на яго бясспрэчны ўплыў. Можна нават сказаць, і гэта будзе справядліва не толькі ў дачыненні да Купалы, але і да Бядулі, Багдановіча, што натхніўшыя іх матывы, вобразы сімвалісцкай, імпрэсіянісцкай па-эзіі як бы мелі адпаведную апору ў народнай творчасці, якая абуджала, давала грунт фантазіі паэтам і пісьменнікам. Сапраўды, Купалу не трэба было выдумляць русалак, відмаў, як і Багдановічу вадзянікаў, падвеяў, бо гэтыя фантастычныя істоты ўжо існавалі ў міфах, казках, народных паданнях. Народная міфалогія, стыхія вуснай народнай творчасці, багатая не толькі вобразамі канкрэтаа-адчувальнымі, але і ўмоўна-казачнымі, фантастычнымі, вобразамі, якія нясуць шматзначную абагульняючую думку.

Відаць, Купала, ствараючы паэму-трагедыю «Сон на кургане», менавіта таму звярнуўся да ўмоўна-фантастычнага, алегарычнага плана, што ён даваў паэту магчымасць з’яднаць сённяшнюю яву з мінуўшчынай, з гісторыяй роднага народа.

Малюнкі «У пушчы», «На замчышчы» з іх русалкамі, відмамі, Чорным і, нарэшце, Самам — цэнтральным героем, заступнікам (132-133) народа, праўдашукальнікам, — нібы нясуць подых прошласці, гісторыі. Сам шукае адказ на балючыя пытанні жыцця, ён на раздарожжы, хоць бы ў падзеях мінулага жыцця роднага народа хоча (ці не адсюль метафара «Сон на кургане») знайсці цвёрды грунт, пункт апоры («Хаджу і блуджу я ўжо колькі гадзін, і дзе ні ступлю, не бачу пуцін»).

Чорны — злосны дэман, ён нібы ўвасабленне спрадвечных перашкод на шляху чалавека да шчасця, увасабленне сіл апра-метнай, родны брат чорта, д’ябла, сатаны — узораў «высокай» народнай фантазіі.

Бясспрэчна, што паэма-трагедыя «Сон на кургане» — непа-срэдны водгук паэта на супярэчлівасць развіцця грамадскіх падзей пасля падаўлення першай рускай рэвалюцыі, на катаклізмы, па-чварныя з’явы панавання рэакцыі, азмрочанага ёй жыцця: інды-відуалізмам, хцівасцю, здрадай ідэалам прагрэсу.

У заключных эпізодах Сам паўстае ў знаёмым вобліку лірніка-вешчуна, які прагае сабраць, з’яднаць раскіданае, запаліць сэрцы тых, хто яго слухае, імкненнем да яднання, самаахвярнасці ў свя-той барацьбе за народную праўду, за высокія ідэалы сацыяльнага і нацыянальнага вызвалення.

Сам

(кладучы ліру на каленях)

…А калі ж к нам прындуць весці,

Што пара ўсім засесці

На пачэсным на пасадзе

Ў роўнай долі, ў роднай радзе? (VI, 138)

Драматызаваная паэма «Сон на кургане», як і «Адвечная пес-ня» з’явіліся зусім новымі па жанру творамі беларускай літа-ратуры, якая развівалася пакуль у рэчышчы канкрэтнага, рэальна-прадметнага бачання жыцця.

Да Купалы ў беларускай літаратуры не было паэта, які б лепш, чым ён, адчуў гераічную душу народа, невымерныя патэнцыяль-ныя сілы, якія тояцца ў народнай душы. Пра беларусаў думка як бы ўсталявалася здаўна — народ забіты, занядбаны да такой сту-пені, што страціў усведамленне чалавечай годнасці, нацыянальнай гордасці, і думка такая працягвала існаваць, нягледзячы на праніклівае папярэджанне Дабралюбава.

Творчасць Янкі Купалы нібы па волі гістарычнага лёсу і была выклікана да жыцця, каб развеяць такі, па сутнасці здзеклівы, погляд на беларускі народ, на «матку-зямлю Беларусь».

Ні ў якога другога беларускага паэта, акрамя Купалы, не знойдзем мы столькі нярадасных, шэрых фарбаў, якімі малюе ён воблік сваёй «невяеёлай старонкі», дзе «родзе шнур несамавіта», дзе «ячмень з сажай, з званцом жыта, з свірэпкай авёо, дзе «па вёсках люд убогі», дзе «людзі — Янка ды Сымонка», птушкі — (133-134) «дрозд ды гусь», ні ў кога іншага гэтак бясконца шчымліва не скардзіцца на свой гаротны лёс селянін-беларус.

У Купалы — такі характар яго таленту — усё завострана, гіпер-Трафіравана, даведзена да крайнасці, і калі яго мужык заяўляе пра сваё гора, бяду, нядолю, то голасна, на ўвесь свет, каб пачулі самі нябёсы; часам гэты мужык гаворыць вельмі ціхмяна, «па-бела-руску», але напал страсці цяпер у другім — у слёзнай скарзе, працяжна-бясконцай, якая, пераходзячы з верша ў верш, вырастае ў пакутліва-трагічную сімфонію.

У рэалістычна-бытавой плыні купалаўскай паэзіі, дзе паказва-ецца беларуская вёска, дзе многа разоў паўстае перад намі фігура беларускага мужыка з яго маналогам-споведдзю, дзе не раз выка-жацца самы занядбаны «элемент» тагачаснай вёскі — бяззямель-ны, жабрак, сірата, выгааннік, — у гэтай, здавалася б, выключна бытавой сферы паэзіі таксама выяўляецца рамантычны склад мыс-лення Купалы. Рамантызм выступае тут як бы ў сваёй адваротнай якасці — у «згушчэнні» бытавых фарбаў, у давядзенні бытавога малюнка да ступені драматычнага, бадай, трагічнага гучання, у адмаўленні, непрыняцці жыцця такім, як ёсць.

Вельмі часта паэт паказвае свайго героя ў «крайніх» стано-вішчах, таму тыповай фігурай лірыкі Купалы з’яўляюцца беззя-мельны, сірата, жабрак — людзі, нягодамі лёсу выбітыя з нармаль-най каляіны жыцця.

Не будзем шукаць у Купалы стварэння вобраза чыста рэалі-стычнымі сродкамі тыпізацыі; гэтага няма — адметны, вельмі своеасаблівы купалаўскі рэалізм амаль заўсёды ідзе побач з ра-мантызмам, з «матэрыялізацыяй» суб’ектыўнага пачатку, які не можа знайсці апоры ў тыповасці характару і абставін.

Рамантычная «абагульненасць», маштабнасць мыслення паэта кладзе свой адбітак на яго стылістыку, на сістэму вобразных сродкаў, інтанацыйна-музыкальны лад. Амаль паўсюдна ў купа-лаўскіх вершах знойдзем мы неканкрэтную «размытасць контураў» у бачанні навакольнага свету — яна ў першую чаргу ідзе ад фаль-клорна-родавай эстэтыкі з яе ўвагай не да індывідуальнага, а да агульнага, абагульнення.

Грамадзянскія, народныя пазіцыі паэта непахісныя, нідзе і ніколі не збочыць ён з намечанага самому сабе шляху — служыць паэтычным дарам роднай краіны, народу.

Я не для вас, паны, о не,

Падняць скібіну слова рвуся

На запусцелым дзірване

Сваёй старонкі Беларусі… (I, 151)

Герой купалаўскай паэзіі — асоба збіральная, «сумарная», за вобразам селяніна, «мужыка» выступае ўся сялянская маса, уся яе бядняцкая агульнасць. Але гэты збіральны герой далёка не ад-народны. Ён можа быць і бунтаром, непакорнай, гордай асобай, і (134-135) чалавекам, якога зламалі сацыяльныя абставіны жыцця, які не можа падняцца над імі і таму бясконца скардзіцца, наракае на свой лёс. Менавіта гэты герой нясе асноўную гуманістычную на-грузку, тое бязмежнае купалаўскае спачуванне абяздоленым, пры-ніжаным, пазбаўленым элементарных радасцей жыцця, што скла-дае пафас, самую сутнасць купалаўскай паэзіі. Усепаглынальны гуманізм, гарачае, шчырае, кроўна зацікаўленае спачуванне бед-ным, беззямельным, сіротам, жабракам, шэрай сялянскай масе, якая не бачыць у жыцці ніякай прасветліны, адно тольк

Биография

Янка Купала — национальный поэт Беларуси, чье стихотворение «Мальчик и летчик» вдохновило Юрия Гагарина на покорение космоса. Он, как многие авторы советского времени, терпел травлю со стороны власти, не раз оказывался на пороге смерти. Скоропостижная смерть Купалы до сих пор является поводом для расследований историков и литературоведов.

Детство и юность

Янка Купала (настоящее имя — Иван Доминикович Луцевич) родился 7 июля 1882 года в белорусской деревне Вязанка в семье шляхтичей Доминика Онуфриевича и Бенигны Ивановны (в девичестве Волосевич). Родители, последователи римско-католической церкви, назвали сына в честь христианского пророка Иоанна Крестителя.

Портрет Янки Купалы

Портрет Янки Купалы

Первые упоминания о Луцевичах датируются XVII веком: тогда дед поэта арендовал у богатейшего литовского рода Радзивиллов землю. Расплачиваться за нее пришлось Доминику Онуфриевичу, который, хоть и принадлежал к привилегированному сословию, по факту был обычным крестьянином. Он отдавал большие деньги за возможность вести хозяйство.

Иван помогал отцу в труде, но ведение хозяйства не помешало будущему поэту в 1898 году окончить Беларучское народное училище.

Янка Купала в молодости

Янка Купала в молодости

Доминик и Бенигна воспитывали 8 детей: братьев Ивана — Антона и Казимира, пятерых сестер — Сабину, Гелену, Марию, Леокадию, имя последней не раскрывается в открытых источниках. В начале 1902 года семья осталась без кормильца, а полгода спустя скарлатиной заболели все сестры Ивана и брат. Каземир, Сабина и Гелена умерли.

Роль главного мужчины в семье позволила Луцевичу избежать армии. В призывных документах за 1903 год имеется карточка Ивана, согласно которой он должен был служить во 2-м стане Борисовского уезда Гайно-Слободской волости. В армию ему суждено было попасть только в 1916-м, в дорожно-строительный отряд.

Янка Купала в молодости

Янка Купала

Биографию поэта нельзя назвать простой. Даже в молодости Ивану приходилось отвечать за всю семью. Он работал на винокуренном заводе, убирал улицы, раздавал листовки — брался за любую работу ради хлеба для сестер и мамы.

В 1904 году внучатый племянник Ивана Василий (Янка) Авлочинский убедил Бенигну в том, что ее сын заслуживает жить своей жизнью. Мужчина пообещал заботиться о семье Луцевичей. Слово он сдержал — женился на Марии, сестре Ивана, и стал полноправным хозяином дома. Иван же переехал в Минск, где расцвела полным цветом его литературная карьера.

Книги и публицистика

Свое творчество Иван начал на польском языке — первые строки появились в журнале «Зерно» в 1903 году под псевдонимом К-а. 15 июля 1904 года вышло дебютное стихотворение на белорусском языке «Моя доля», а с публикации в газете «Северо-Западный край» произведения «Мужик» (1905) началось восхождение поэта к славе.

Поэт Янка Купала

Поэт Янка Купала

В то же время в Вильнюсе основаны первые легальные газеты на белорусском языке — «Наша Доля» и «Наша Нива». Во втором издании в 1907 году вышло стихотворение «Косцу», что ознаменовало выход Ивана, известного уже как Янка Купала, в национальную печать.

Псевдоним Янка Купала образован от белорусской версии имени Иван и названия праздника. Согласно приметам, если в ночь на Ивана Купала распускается цветок папоротника, то человек, нашедшей его, обретает духовное и материальное богатство. Луцевич хотел стать для читателей этим счастливым цветком.

Стихотворение Янки Купалы «Спадчына»

В 1908 году стихи молодого белорусского писателя были объединены в дебютный сборник «Дудочка». Публикация принесла Купале первые проблемы с властью: петербургский комитет по делам печати при МВД объявил книгу антигосударственной, конфисковал тираж, а автора арестовали. Вскоре поэт оказался на свободе и сразу покинул редакцию газеты «Наша Нива», чтобы не порочить честь руководства.

Петербург подарил белорусу полезные знакомства с поэтами Якубом Коласом и Валерием Брюсовым. Брюсов — первый поэт, который перевел стихи Купалы на русский язык. В 1910 году Янка опубликовал второй сборник стихов «Гусляр», а затем вплотную занялся написанием пьес. Купала стоял у истоков создания белорусского театра. Поэма «Вечная песнь» и драма «Сон на кургане», написанные в том же году, до сих пор входят в «золотой фонд» драматического искусства Беларуси.

Янка Купала и Якуб Колас

Янка Купала и Якуб Колас

Настоящей жемчужиной считается комедия «Павлинка» (1912) о девушке, которая выбирает себе жениха вопреки запретам родителей. Главную роль исполнила первая муза Янки Павлина Мядёлка. В 1913 году поэт написал автобиографическую драму «Разоренное гнездо» о семье, которая теряет имущество — дом и землю. Янка Купала говорил:

«Я вложил в эту пьесу лучшее, что было в моей поэзии и прозе».

В том же году вышел третий сборник стихотворений «Дорогой жизни». Отсутствие негативной реакции на творчество позволило Янке вернуться к работе в «Нашей Ниве», в апреле 1914 года он занял пост главного редактора.

Памятник Янке Купале в Минске

Памятник Янке Купале в Минске

Установление Советского Союза изменило вектор поэзии Купалы. Ярким примером стала трагикомедия «Здешние» (1922). Она повествует о мужчине, который всеми силами старается приспособиться к стремительно меняющимся условиям жизни, но оказывается сломлен. По мнению власти, произведение имело негативный оттенок, и в 1927 году пьесу запретили.

Тема приспособленчества присутствовала во всех поэтических сборниках автора вплоть до Великой Отечественной войны. Из-за этого отношения между Янкой Купалой, властью и прессой обострились. В 1930 году конфликт достиг апогея. Мужчину обвиняли в национализме, приписывали союзничество с Организацией Национального освобождения Белоруссии. Регулярная травля и допросы подтолкнули поэта на самоубийство.

Отрывок из поэмы Янки Купалы «Курган»

В предсмертной записке, адресованной руководителю правительства БССР Александру Черякову, Янка Купала писал:

«Еще раз, перед смертью, заявляю о том, что я ни в какой контрреволюционной организации не был и не собираюсь быть. Видно, такая доля поэтов. Повесился Есенин, застрелился Маяковский, ну и мне туда за ними дорога».

Попытка самоубийства, предпринятая 22 ноября 1930 года, успехом не увенчалась. Белорус вынужден был опубликовать открытое письмо, в котором сознался в приписываемых ему грехах и пообещал не повторять идеологических ошибок.

После официальных извинений власти, наконец, оставили Янку Купалу в покое. Более того: в 1939 году поэта наградили орденом Ленина, а в 1941-м вручили Государственную премию СССР I степени в области литературы, так называемую Сталинскую премию. Поводом для награды стал сборник «От сердца» (1940).

Портрет Янки Купалы

Портрет Янки Купалы

В военные годы поэт прославился стихотворением «Белорусским партизанам». Положенное на музыку произведение стало гимном подпольщиков, а первые строки — «Партизаны, партизаны, белорусские сыны!» — служили позывным радиостанции «Советская Беларусь».

Помимо сочинительства, Янка Купала занимался переводами. Благодаря ему на белорусском языке зазвучали 92 произведения 36 авторов, в том числе «Слово о полку Игореве», «Медный всадник» Александра Пушкина.

Личная жизнь

Значительный вклад в личную жизнь и творчество Янки Купалы внесла его первая муза — белорусская актриса Павлина Викентьевна Мядёлка. Благодаря ей появились поэмы «Бондаровна» и «Она и я», стихотворения «Алеся», «Он и она», «Я любовью ее так сумел увенчать…» и другие.

Павлина Мядёлка

Павлина Мядёлка

Молодые люди познакомились в 1909 году. Талант Павлины очаровывал поэта, поэтому он настоял, чтобы главную роль в пьесе «Павлинка» дали именно ей. А актрисе нравился пижонский стиль Янки: на немногочисленных фото и портретах поэта видно, что он одевался с иголочки, подкручивал усы и использовал трость.

Между двумя творческими людьми не было романа, они вдохновлялись друг другом. И тем не менее помолвка Купалы с Владиславой Францевной Станкевич в январе 1916 года стала для Павлины неприятной неожиданностью. Брак скрепили в Москве в костеле Петра и Павла.

Янка Купала и его жена Владислава Станкевич

Янка Купала и его жена Владислава Станкевич

Янка и Владислава прожили вместе 26 лет, детей у них не было, хотя они хотели усыновить девочку.

18 лет после смерти мужа женщина прожила с вечной памятью о любимом. 25 мая 1944 года Станкевич открыла в Минске Государственный литературный музей Янки Купалы, который функционирует и сейчас.

Смерть

Внезапная гибель национального поэта Беларуси богата интересными фактами, начиная от обстоятельств произошедшего и заканчивая причиной смерти. 18 июня 1942 года Янку Купалу вызвали в Москву. В путешествии он встречался с друзьями, зазывал на 60-й день рождения, угощал пирожными.

Документальный фильм о Янке Купале

28 июня, согласно свидетелям современников, поэт резко покинул творческую встречу, которая проходила в гостинице «Москва», со словами: «Я на минутку». Через некоторое время в тамбуре раздался шум, и гости вышли из номера. Они обнаружили, что Янка Купала упал в лестничный пролет с 10 этажа и разбился насмерть. На часах было 22:33.

Существуют 3 версии смерти поэта: случайность, самоубийство и убийство. Многие историки придерживаются последнего. Накануне трагедии поэт был в хорошем настроении, его сборник стихов «Белорусским партизанам» (1942) имел успех. Кроме того, на лестничной площадке осталась туфля мужчины, которую он мог потерять в борьбе. Видели свидетели смерти поэта и убегающую женщину.

Янку Купалу кремировали, останки захоронили на Ваганьковском кладбище. С 1962 года его могила находится в Минске на Военном кладбище.

В честь народного поэта названы университеты, улицы, площади, станции метро и библиотеки. В 1945 году его посмертно наградили медалью «За оборону Москвы».

Библиография

Сборники стихов:

  • 1908 – «Дудочка» («Жалейка»)
  • 1910 – «Гусляр»
  • 1913 – «Дорогой жизни»
  • 1922 – «Наследие»
  • 1925 – «Безымянное»
  • 1930 – «Отцветание»
  • 1936 – «Песня строительству»
  • 1937 – «Белоруссии орденоносной»
  • 1940 – «От сердца»
  • 1942 – «Белорусским партизанам»

Поэмы и пьесы:

  • 1908 – «За что?»
  • 1910 – «Сон на кургане»
  • 1912 – «Павлинка»
  • 1913 – «Раскиданное гнездо»
  • 1913 – «Она и я»
  • 1922 – «Здешние»

Белор. Янка Купала

Белорусский советский поэт и переводчик, драматург, публицист. Классик белорусской литературы. Народный поэт БССР (1925). Академик АН БССР (1928) и АН УССР (1929). Лауреат Сталинской премии первой степени (1941).

Биография

Детство и юность

Родился 25 июня (7 июля) 1882 года в деревне Вязынка (ныне Молодечненского района Минской области) в белорусской католической семье Доминика Онуфриевича Луцевича и Бенигны Ивановны Луцевич (дев. Волосевич).

Родители были обедневшие белорусские шляхтичи, арендовавшие земли в помещичьих угодьях. Род Луцевичей известен с начала XVII века. Дед поэта арендовал землю у Радзивиллов, но был ими изгнан с родных мест. Этот факт лёг в основу купаловской драмы «Раскіданае гняздо».

В детстве будущему поэту приходилось помогать отцу, который, несмотря на своё шляхетское происхождение, по сути принадлежал к числу безземельных крестьян и вынужден был обрабатывать съёмные участки (у Здзеховских и др.), платя крупные суммы в качестве аренды за использование угодий.

После смерти отца в 1902 году работал домашним учителем, писарем в помещичьем имении, приказчиком и на других работах. В обнаруженной в белорусском Национальном историческом архиве анкете призывника Луцевича Ивана Доминиковича указаны его вероисповедание — римско-католическое и национальность — русский.

Позже Иван устроился чернорабочим на местный винокуренный завод. Хотя тяжёлая работа отнимала у молодого человека много времени, ему удавалось выкраивать свободные часы на занятие самообразованием; таким образом, вскоре будущий Янка Купала ознакомился практически со всеми книгами из отцовской и помещичьей библиотек. В 1898 году закончил народное училище в местечке Беларуч, в следующем году сдал экзамен на звание домашнего учителя.

Иван Луцевич принимал участие в революционных событиях 1905 года. В 1908—1909 годы жил в Вильне, где работал в редакции первой белорусской газеты «Наша Ніва». Там же познакомился с будущей женой — Владиславой Станкевич — и актрисой Павлиной Мядёлкой, которой Купала одно время был увлечён и в честь которой назвал героиню своей первой пьесы — комедии «Павлинка». В это же время написано самое известное стихотворение поэта «А кто там идёт?» (первоначальное заглавие «Беларусы» было запрещено цензурой). Его перевёл на русский Максим Горький, назвав «суровой и прекрасной песней», и предсказал, что она «на время… станет „народным гимном“» (См. М. Горький «о писателях-самоучках»). Так и было в Западной Беларуси до 1939 года. На русский язык это произведение также переводили Михаил Исаковский, Всеволод Рождественский, Николай Браун. На украинский — Никита Шаповал, Максим Рыльский, на польский — Анджей Яворский, на литовский — Людас Гира, Антанас Венцлова. Среди переводчиков Вера Рич, Мартин Наг, Чжу Ци, Альдо Севирини, Десанка Максимович, Адольф Черный, Аб ар Рахман аль Хамиси, Кайсын Кулиев, Аалы Токомбаев, Баграт Шинкуба, Наири Зарьян, Расул Рза, Расул Гамзатов, Юван Шествалов, Микуль Шульгин. Кузебай Герд написал по мотивам стихотворения Купалы удмуртский национальный гимн. Перевод «А кто там идёт?» на вепсский язык Эдуардом Бронзовым стал первой ласточкой национальной литературы.

В 1909—1913 годах начинающий поэт учился в Санкт-Петербурге на подготовительных общеобразовательных курсах А. Черняева, затем в 1915 году проучился в Московском городском народном университете имени А. Л. Шанявского, основанном в 1908 году на средства золотопромышленника и мецената Альфонса Леоновича Шанявского и его жены.

Янка Купала поступил в народный университет в сентябре, однако его намерениям продолжить учёбу помешала всеобщая мобилизация, объявленная в связи с наступлением Первой мировой войны. Уже в начале 1916 года поэта-студента призвали в армию и тот поступил в дорожно-строительный отряд, в составе которого работал вплоть до наступления событий Октябрьской революции.

В это время Янка Купала обосновался в Смоленске, работал в сфере строительства дорог, где его и застала врасплох революционная стихия. В период с 1916 по 1918 годы им не было создано ни одного произведения, однако позже Янка Купала в своей лирике обратился к теме выживания отдельной личности и народа в целом в период исторического перелома. Программные произведения послевоенно-революционного периода «Время», «Для отчизны», «Наследство», «Своему народу» датируются 1919 годом.

После революции Янка Купала поселился в Минске. События Советско-польской войны существенно не повлияли на образ жизни поэта: он пережил годичную польскую оккупацию Минска, в котором и остался жить до следующей войны.

Первые публикации

Первые произведения Купалы — несколько лирических стихотворений на польском языке, опубликованы в 1903—1904 годах в журнале «Ziarno» («Зерно») под псевдонимом «К-а». Первое стихотворение на белорусском языке — «Мая доля» датируется 15 июля 1904 года. Стихотворение «Мужык», опубликованное в 1905 году в минской газете «Северо-Западный край», можно считать успешным дебютом в печати и началом восхождения Янки Купалы на литературный белорусский Олимп. Его ранние стихи типичны для фольклора в белорусской поэзии XIX века.

С 1907 года Янка Купала начинает первое кратковременное сотрудничество с газетой «Наша Ніва». В 1906—1907 годах написаны поэмы «Зімою» (Зимой), «Нікому» (Никому), «Адплата каханнем» (Отплата любовью), 18 декабря 1908 году «Наша Ніва» публикует поэму «У Піліпаўку». В том же году закончена работа над поэмами «Адвечная песьня» и «За што?». Тема этих произведений — социальная несправедливость и гнёт помещиков.

Виленский и петербургский периоды

Осенью 1908 года Купала переехал в Вильно, где продолжал работу в редакции «Нашай Нівы». В виленский период пишется множество стихотворений — «Маладая Беларусь», «Заклятая кветка» (Заговоренный/заколдованный цветок), «Адцьвітаньне» и другие, «Наша Ніва» публикует их у себя.

В 1908 году в Петербурге издан первый сборник Купалы под названием «Жалейка» («Дудочка»). В конце года Санкт-Петербургский комитет по делам печати при МВД решил конфисковать сборник как антигосударственный, а его автора — привлечь к ответственности. Вскоре арест был снят, но в 1909 году тираж книги повторно конфискован, уже по приказанию Виленского генерал-губернатора. Чтобы не испортить репутацию «Нашей Нівы», Купала прекратил работу в редакции. Тем не менее, петербургский период его жизни и творчества можно назвать одним из самых успешных и продуктивных: в первую очередь потому, что Янке Купале довелось свести знакомства со многими представителями белорусской интеллигенции, например, оформившимся как поэт и снискавшим себе славу к началу 1910-х годов Якубом Коласом и А. Пашкевич, которая работала под псевдонимом Тётка. Ещё в Вильно поэт познакомился с выдающимся деятелем русского символизма В. Я. Брюсовым, который обратил внимание на активно публикующегося автора и изъявил неподдельный интерес к его поэтическому творчеству. Позже Брюсов и Янка Купала продолжили тесно сотрудничать на литературных собраниях в Петербурге; Брюсов стал первым русским автором, который начал переводить белорусского поэта на русский язык.

В конце 1909 года Купала уехал в Петербург, где проживал по адресу 4-я линия, 45. 8 июля 1910 года отдельной книгой вышла поэма «Адвечная песьня» (Вечная песнь), а 13 марта 1910 года — сборник «Гусьляр» (Гусляр). В апреле 1910 года была завершена поэма «Курган», а в августе того же года — драма «Сон на кургане» – символ бедного существования народа в тогдашней Беларуси, попытка выявить его глубинные причины. Отдельным изданием поэма опубликована в 1912 году в Санкт-Петербурге.

В 1911—1913 годах Купала жил с матерью и сёстрами в имении Акопы. В Акопах мать Купалы, Бенигна Луцевич, арендовала помещичий хутор. Здесь написано более 80 стихотворений, пьесы «Паўлінка», «Тутэйшыя», «Раскіданае гняздо», поэмы «Магіла льва», «Бандароўна» и др. На сегодняшний день от хаты Луцевичей сохранился лишь фундамент, колодец и беседка.

3 июня 1912 года Купала завершил первую свою пьесу-комедию «Паўлінка», которая в том же году издана в Санкт-Петербурге, затем поставлена на сцене сперва в Санкт-Петербурге, затем в Вильно. В июне 1913 года в Акопах завершена историческая поэма «Бандароўна», следом за ней — поэмы «Магіла льва», «Яна і я», а также комедийная пьеса «Прымакі». Тогда же написана драма «Разорённое гнездо» (1913), опубликованная в Вильне в 1919.

Весной 1913 года издан третий сборник Купалы — «Шляхам жыцця» (Дорогой жизни), в который включена драматическая поэма «На папасе». Осенью 1913 году Купала возвратился в Вильно, где сначала работал секретарём Белорусского издательского товарищества, а потом вновь работал в «Нашей Ніве». 7 апреля 1914 года Купала стал редактором газеты. В 1915 году появляется стих «Бацькаўшчына» (Отечество)

Советский период

С наступлением советской эпохи лирические настроения Янки Купалы подверглись некоторым изменениям. На первый план в его стихотворениях вышел мотив ожидания светлого будущего; поэт возлагал искренние надежды на коренные изменения в жизни белорусского народа под влиянием новой эпохи. На протяжении двух следующих десятилетий (вплоть до наступления Великой Отечественной войны) выходили в свет следующие лирические сборники белорусского поэта: «Наследство» (1922), «Безымянное» (1925), «Песня строительству» (1936), «Белоруссии орденоносной» (1937), «От сердца» (1940), поэмы «Над рекой Орессой» (1933), «Тарасова доля» (1939) и некоторые другие.

Несмотря на издания оптимистически настроенных поэтических сборников, отношения между белорусским поэтом и советской властью складывались неоднозначные. В СМИ началась методичная травля поэта после обвинения неблагонадёжности: якобы в непростой исторический период конца 1910-х годов Янка Купала всячески поддерживал Организацию Национального освобождения Беларуси и «запятнал» себя вхождением в её состав. Пьеса «Тутэйшыя» была запрещена за национализм. Её перевод на польский язык вызвал протест польских шовинистов. Поэт не избежал длительных, изнурительных допросов в ГПУ, попытки самоубийства. В письме на имя председателя правительства БССР Александра Червякова Купала писал: «Видно, такая доля поэтов. Повесился Есенин, застрелился Маяковский, ну и мне туда за ними дорога». В итоге, дабы избежать дальнейших нежелательных разбирательств, которые могли окончательно подорвать его и без того подкосившееся здоровье, поэт опубликовал покаянное «Открытое письмо», в котором повинился во всех грехах и пообещать, что подобных идеологических ошибок больше не повторит. С появлением письма нападки на поэта прекратились. Помимо нескольких стихотворений в честь «отца народов» Янка Купала создал ряд лирических произведений о самобытности и культурном богатстве народа.

В ноябре 1930 года была попытка суицида.

Награды и премии

  • Сталинская премия первой степени (1941) — за сборник стихов «От сердца».
  • Орден Ленина (31.01.1939)

Период Великой Отечественной войны

В годы войны получила популярность яркая публицистика Янки Купалы, способная зажечь людей для сражения — его новым патриотическим стихотворениям в этот период присуща антифашистская направленность. Уехав из Минска, Янка Купала обосновался в Печищах, маленьком населённом пункте недалеко от Казани, чтобы обрести покой для погружения в антифашистскую публицистику.

Гибель

Янка Купала скончался 28 июня 1942 года в гостинице «Москва». Поэт сорвался в лестничный пролёт между 9-м и 10-м этажами гостиницы, смерть была мгновенной.

Не умолкают слухи, что смерть могла оказаться неслучайной, выдвигались версии о самоубийстве или убийстве с участием спецслужб. По одной из версий, в момент гибели поэта с ним видели женщину. Якобы это была Павлина Мядёлка: подруга юности, первая исполнительница роли Павлинки.

Янка Купала первоначально был погребён на Ваганьковском кладбище в Москве. В 1962 году его прах перенесён в Минск и перезахоронен на Военном кладбище, рядом с могилой матери (умершей на другой день после сына, о гибели которого она в оккупированном Минске так и не узнала). Над могилой Янки Купалы, как и погребённого неподалёку Якуба Коласа, воздвигнут большой мемориал.

Творчество

Поэтический талант Янки Купалы развился на основе устоявшихся традиций белорусской литературы и фольклора середины и конца XIX века, равно как и более раннего периода, когда только происходило становление канонов народного литературного творчества. Его лирические произведения органично передают тональность и мелодику напевов народных песен, а также их звуковое единство и метафоричность, которые и обуславливают общий настрой лирики Янки Купалы.

В 2003 году завершено издание полного собрания произведений Янки Купалы в 9 томах.

Библиография

Сборники стихов

  • «Жалейка» (белор. «Жалейка», 1908)
  • «Гусляр» (белор. «Гусляр», 1910)
  • «Дорогой жизни» (белор. «Шляхам жыцця», 1913)
  • «Наследие» (белор. «Спадчына», 1922)
  • «Безымянное» (белор. «Безназоўнае», 1925)
  • «Отцветание» (белор. «Адцьвітаньне», 1930)
  • «Песня строительству» (белор. «Песня будаўніцтву», 1936)
  • «Белоруссии орденоносной» (белор. «Беларусі ардэнаноснай», 1937)
  • «От сердца» (белор. «Ад сэрца», 1940)
  • «Белорусским партизанам» (белор. «Беларускім партызанам», 1942)

Поэмы

  • «Зимой» (белор. «Зімою», 1907)
  • «Никому» (белор. «Нікому», 1907)
  • «Калека» (белор. «Калека», 1907)
  • «Расплата любовью» (белор. «Адплата кахання», 1907)
  • «В Пилиповку» (белор. «У Піліпаўку», 1908)
  • «За что?» (белор. «За што?», 1908)
  • «Извечная песня» (белор. «Адвечная песьня ў ХІІ-ці праявах», 1908)
  • «Курган» (белор. «Курган», 1910)
  • «Сон на кургане» (белор. «Сон на кургане», 1910)
  • «В Сочельник» (белор. «На Куццю», 1911)
  • «На Дзяды» (белор. «На Дзяды», 1911)
  • «Бондаровна» (белор. «Бандароўна», 1913)
  • «Могила льва» (белор. «Магіла льва», 1913)
  • «Она и я» (белор. «Яна і я», 1913)
  • «На привале» (белор. «На папасе», 1913)
  • «Безымянное» (белор. «Безназоўнае», 1924)
  • «Из юбилейных настроений» (белор. «З угодкавых настрояў», 1927)
  • «Над рекой Орессой» (белор. «Над ракой Арэсай», 1933)
  • «Тарасова доля» (белор. «Тарасова доля», 1939)

Пьесы

  • «Павлинка» (белор. «Паўлінка», 1912)
  • «Примаки» (белор. «Прымакі», 1913)
  • «Раскиданное гнездо» (белор. «Раскіданае гняздо», 1913)
  • «Здешние» (белор. «Тутэйшыя», 1922)

Переводы

Янка Купала занимался и активной переводческой деятельностью. В частности, им в 1919 году на белорусский язык переведено древнерусский памятник «Слово о полку Игореве», ставший первым литературным переводом на белорусский язык.

Занимался другими переводами: поэмы А. С. Пушкина «Медный всадник», ряда стихотворений и поэм Т. Г. Шевченко, некоторые произведения Н. А. Некрасова, И. А. Крылова, А. В. Кольцова, А. Мицкевича, Владислава Сырокомли, М. Конопницкой, Ю. И. Крашевского, В. Броневского, Е. Жулавского и других знаковых поэтов прошлых эпох.

Также перевёл «Интернационал», польский текст в пьесах В. Дунина-Марцинкевича «Идиллия» и «Залёты», либретто оперы «Галька» С. Монюшко.

Произведения самого Янки Купалы переведены на языки многих народов СССР и зарубежных стран. Например, в БССР 1920—1930-х годов его произведения часто печатались в периодической печати на языке идиш; в 1936 году в Минске вышел сборник стихов Янки Купалы в переводе на идиш З. Аксельрода.

Память

В 1982 году в серии «ЖЗЛ» вышла биографическая книга о Купале авторства Олега Лойки.

Именем Янки Купалы назван ряд географических объектов (населённый пункт, улицы), учебные заведения и другие организации Беларуси:

  • в Минске именем Я. Купалы названы Национальный академический театр имени Янки Купалы, Институт литературы и языка Национальной академии наук Беларуси имени Янки Купалы и Якуба Коласа, городская библиотека, станция метро, парк имени Янки Купалы, улица Янки Купалы.
  • Имя Янки Купалы носит Гродненский государственный университет, в Пуховичском районе Минской области есть поселок Янка Купала.
  • Улицы Янки Купалы есть во многих городах Беларуси (Брест, Гомель, Минск и др.), России (Волгоград, Казань, Иркутск, Нижний Новгород и др.) и Украины (Киев, Луцк, Львов и др.). Кроме того, в Гродно есть проспект Янки Купалы, в Гомеле расположен сквер Янки Купалы. В израильском городе Ашдоде с 2012 года есть площадь Янки Купалы. В Гданьске (Польша) есть улица Янки Купалы.

Левковский период: на высоком берегу Днепра — дача (одно из загородных имений поэта) в Левках (под Оршей). Здесь написаны лирические стихи «Солнцу», «Алеся», «Лён», «Сосны», «Госці», «Вечарына».

2019 — художественный фильм «Купала» режиссёра Владимира Янковского.

Музеи

  • В 1945 году в Минске открыт музей Купалы. Филиал столичного Литературного музея Янки Купалы открыли в 2 км от хутора Акопы — в деревне Хоруженцы (к 110-летию со дня рождения).
  • Музей Янки Купалы в селе Печищи около Казани.

Памятники

  • Памятник Янке Купале в Минске
  • Памятник Янке Купале в Москве
  • Бюст Янке Купале на родине поэта в дер. Вязынка
  • Памятник Янке Купале в купаловском заповеднике «Левки»
  • Памятник Янке Купале возле филиала «Акопы» литературного музея Янки Купалы в Хоруженцах
  • Надгробный памятник на Военном кладбище в Минске
  • Памятник-бюст поэта в Арайпарке (США)
  • Памятный знак в честь Янки Купалы на одноимённой площади в израильском городе Ашдоде (установлен в 2015).
  • Памятник-бюст Янке Купале в Гродно возле главного корпуса Гродненского государственного университета имени Янки Купалы
  • Памятник-бюст Янке Купале в Китае на территории Сианьского университет иностранных языков

Нумизматика

  • В 1992 году Банк России выпустил:
    • монету из медно-никелевого сплава качеством БА номиналом 1 рубль, посвящённую 110-летию со дня рождения Янки Купала.
    • монету из медно-никелевого сплава качеством Пруф-лайк номиналом 1 рубль, посвящённую 110-летию со дня рождения Янки Купала.
  • В 2002 году Национальный банк Республики Беларусь выпустил:
    • монету из медно-никелевого сплава номиналом 1 рубль, посвящённую 120-летию со дня рождения Янки Купала.

    Постановки

    • «Сны аб Беларусі» — драма, по пьесе «Калыска чатырох чараўніц». По произведениям Янки Купалы и Владимира Короткевича. Посвящён юбилею. Автор инсценировки и режиссёр-постановщик — белорусский режиссёр Владимир Савицкий
    • Рок-опера «Курган», музыкально-театрального проект, автор — Андрей Скоринкин

    Экранизации

    • 1952 — Павлинка (реж. Александр Зархи, «Беларусьфильм»)
    • 1971 — Могила льва (экранизация поэмы «Могила льва») (реж. Валерий Рубинчик, «Беларусьфильм»)
    • 1972 — После ярмарки (экранизация пьесы «Павлинка») (реж. Юрий Цветков, «Беларусьфильм»)
    • 1981 — Раскиданное гнездо (экранизация пьесы «Раскиданное гнездо») (реж. Борис Луценко, «Беларусьфильм»)
    • 2007 — Павлинка-new (мюзикл) (режиссёр-постановщик и сценарист Александра Бутор)

    Скачать или купить книги

    Мая малiтва. Выбраныя творы

    Расцвіла непагаслай зарой